اقتصاد توجه و کودکان اینفلوئنسر در ایران: بازاندیشی در مرزهای میان کار و کودکی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

علی زارع ¹

محمد عباس زاده ²

محمدباقر علیزاده اقدم ³

توکل آقایاری‌ هیر ⁴

¹ دانشجوی دکتری‌تخصصی جامعه‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم‌اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

² استاد جامعه‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم ‌اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

³ استاد جامعه‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم‌ اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

⁴ دانشیار جمعیت‌شناسی، دانشکدۀ حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2026.96596.1723

چکیده

گسترش شبکه‌های اجتماعی و استقرار منطق «اقتصاد توجه» در ایران، زمینه‌ساز شکل‌گیری گونه‌های نوینی از کار شده است که در آن کودکان به تولیدکنندگان توجه و ارزش اقتصادی بدل می‌شوند. این وضعیت، مرزهای سنتی میان کودکی، بازی و کار را دچار ابهام کرده و پرسش‌های بنیادینی دربارۀ حقوق کودک، عاملیت و پیامدهای روانی‌اجتماعی این نوع از حضور دیجیتال مطرح می‌سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین تجربۀ زیستۀ کودکان فعال در شبکه‌های اجتماعی و بازاندیشی در مفهوم «کودک‌‌کار دیجیتال» در بستر اقتصاد توجه ایران انجام شده است. مطالعه با رویکرد کیفی و با بهره‌گیری از مردم‌نگاری دیجیتال و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته انجام شد. داده‌ها از طریق مشاهدۀ نظام‌مند صفحات مجازی و انجام ۸۱ مصاحبه با کودکان فعال در فضای مجازی، والدین، معلمان و کارشناسان گردآوری و به روش تحلیل‌مضمون تحلیل گردید. چارچوب نظری پژوهش تلفیقی‌ست از چارچوب محوری مطالعه یعنی «اقتصاد توجه»، با رویکردهای نظری بازنمایی، کنشگر–شبکه، و مدل زیست‌بوم‌شناختی. یافته‌ها به شناسایی هفت مضمون کانونی انجامید که شامل بازاریابی کودک در فضای‌مجازی، شکل‌گیری هویت نمایشی، ابزاری‌شدن کودکی، گسست‌عاطفی‌خانوادگی، مدیریت برند خانوادگی، خلأهای حقوقی و فشارهای اقتصادی است. نتایج نشان می‌دهد که در منطق اقتصاد توجه، بدن، احساسات و زندگی روزمرۀ کودک به منبع تولید توجه و ارزش‌اقتصادی تبدیل شده و اشکال پنهانی از کار کودک در پوشش سرگرمی و بازی بازتولید می‌شود. براساس نتایج، تدوین چارچوب‌های حقوقی ویژه کار کودک در فضای‌دیجیتال، افزایش مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها و ارتقای سواد رسانه‌ای والدین، برای پیشگیری از نرمال‌سازی بهره‌کشی عاطفی و اقتصادی از کودکان در اقتصاد توجه ضروری است. همچنین، حمایت نهادی و نظارت مستمر بر فعالیت‌های دیجیتال کودکان باید در دستور کار سیاست‌گذاران قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

اقتصاد توجه

کودک‌‌کار دیجیتال

کالایی‌سازی کودکی

عاملیت پلتفرمی

---