واکاوی مطالعات بوروکراسی در ایران: یک مرور نظام‌مند

نوع مقاله : پژوهشی- مروری

نویسندگان

محمد شمسی ¹

رضا همتی ²

مهدی مالمیر ³

¹ دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

² دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

³ استادیار گروه علوم اجتماعی،دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه شهید بهشتی،تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.95877.1696

چکیده

گذشت بیش از دو قرن از طرح مباحث بوروکراسی در جهان مدرن نشان می‌دهد که این مفهوم را علاوه بر دولتمردان، محققان و صاحب‌نظران حوزه‌های مختلف علم نیز نمایندگی‌ می‌کنند. در ایران نیز از دو دهۀ گذشته به این طرف، بوروکراسی جایگاه مشخصی در میان پژوهش‌ها به خود اختصاص داده است. بر همین مبنا پژوهش حاضر با هدف واکاوی و ارزیابی مطالعات فارسی بوروکراسی و با بهره‌گیری از روش مرور نظام‌مند، به تحلیل ۳۰ مقاله داخلی مرتبط با این موضوع در حدود دو دهۀ اخیر (1400-1385) پرداخته است. نتایج نشان‌دهندۀ چندوجهی بودن این مفهوم و تنوع روش‌شناختی در مطالعة آن است که بیانگر پیچیدگی‌های ساختاری و عملکردی نظام اداری کشور است. چهار بعد کلیدی شامل ساختاری و فرایندی، فرهنگی و اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و تحلیلی و تاریخی شناسایی شده‌اند که هرکدام جنبه‌ای متفاوت از بوروکراسی را تبیین می‌کنند. همچنین دیگر نتایج پژوهش نشان داد که بوروکراسی در ایران نه‌تنها یک ساختار نهادی ثابت نیست، بلکه تحت تأثیر تعاملات مدیریتی، رفتارهای فردی کارکنان و تحولات سیاسی و اجتماعی قرار دارد. نقش عوامل نهادی، سازمانی، اقتصادی و فناورانه نیز در تحول نظام اداری برجسته است. افزون بر این، بررسی مقالات نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از پژوهش‌ها به نقد ناکارآمدی‌های موجود پرداخته و بر ضرورت اصلاحات نهادی و ارتقای شفافیت اداری تأکید دارند. در نهایت، پژوهش حاضر ضرورت گذر از رویکردهای سنتی و بهره‌گیری از مطالعات تجربی و میدانی را برای اصلاح ساختارهای بوروکراتیک و افزایش کارآمدی نظام اداری مطرح می‌کند تا بر مبنای آن سیاست‌گذاران بتوانند با شناخت دقیق‌تر ابعاد بوروکراسی، مدل‌های اجرایی منعطف‌تر و کارآمدتری طراحی کنند و از طریق تلفیق دانش نظری با شواهد تجربی، مسیرهای نوینی برای ارتقای کیفیت حکمرانی، پاسخگویی اداری و افزایش اعتماد عمومی فراهم آورند.
 

کلیدواژه‌ها

بوروکراسی

نظام اداری

پژوهش

مرور نظام‌مند

---

مراجع

1. آهنچیان، م. (1392). بوروکراسی دانشگاهی: مسائل و چالش‌ها. نشریۀ آموزش عالی ایران، 5(4)، 3-22.
2. ابراهیم‌پور، ح؛ و پورامینی، ز. (1400). تحلیل نقش تعدیل‌گر کیفیت بوروکراسی در رابطه بین اندازه دولت و فساد مالی در کشورهای درحال‌توسعه. مطالعات مدیریت دولتی ایران، 4(3)، 137-167.
3. اسدزندی، م؛ عبادی، ع؛ کریمی‌زارچی، ع؛ غلامی، م؛ و فارسی، ز. (1386). بررسی ارتباط بین درک پرستاران از رفتارهای توانمندکننده سرپرستاران و درک آنان از اثر بخشی کار خود. مجلۀ دانشگاه علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران، 5(1)، 1133-1139.
4. احمدی، س. ف؛ عسکرزاده، ه؛ بهرام‌زاده، ح؛ و اصفهانی، س. ج. (1392). بررسی رابطۀ گرایش به بوروکراسی و فرسودگی شغلی کارکنان سازمان آموزش و پرورش خراسان جنوبی. مجلۀ مهندسی مدیریت نوین، 2(1)، 119-140.
5. امیری، م؛ پورعزت، ع. ا؛ دانش‌جعفری، د؛ و هاشمی، س. ض. (1390). در جستجوی بوروکراسی ایرانی. ماهنامۀ سوره، 5(54)، 124-130.
6. ایمان، م. ت؛ و صفا، م. (1387). بررسی و ارزیابی آگاهی سازمانی (سیستم معانی) کارکنان ادارات دولتی شیراز. مجلۀ علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، 27(54)، 11-36.
7. بهمنی، س؛ همتی، ر؛ ملتفت، ح؛ و ایزدی‌جیران، ا. (1397). مرور نظام‌مند مطالعات انجام شده در زمینۀ حاشیه‌نشینی (1375 تا 1396). رفاه اجتماعی، 18(71)، 85-133.
8. پیترز، ج. ن. (1400). نظریۀ توسعه؛ شالوده‌شکنی‌ها و بازسازی‌ها. (همتی، ر؛ و لعل‌فام. ب، مترجمان). اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان.
9. جمالی‌نسب، ز؛ سطانی، ا؛ پورحقیقی، م؛ و جمالی‌نسب، ا. (1398). بررسی بوروکراسی و چالش‌های آن در ایران. چهارمین کنفرانس ملی در مدیریت، حسابداری و اقتصاد با تأکید بر بازاریابی منطقه‌ای و جهانی، تهران.
10. حاجی‌ناصری، س؛ و جباری، م. ح. (1399). مطالعۀ مقایسه‌ای نظم سیاسی، بوروکراسی و توسعه ایران (دوره قاجاریه و پهلوی) با ژاپن (دوره میجی). ماهنامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3(2)، 69-102.
11. حیاتی، ز؛ و درخشنده‌دشتی، ز. (1393). بررسی نقش دولت الکترونیک در کاهش بوروکراسی و ارتقای سلامت اداری در سازمان بازرگانی شیراز. نشریۀ دانش حسابرسی، 14(56)، 42-121.
12. خاتم، م؛ یعقوبی‌پور، ع؛ منتظری، م؛ شول، ع؛ و احمدی، ی. (1399). الگوی ساختار تفسیری عوامل مؤثر بر بوروکراسی‌هراسی: مطالعه موردی. فصلنامۀ مدیریت سلامت، 23(3)، 85-97.
13. خاندوزی، س. ا؛ و کاویانی، ز. (1395). کانال‌های تأثیر بوروکراسی بر عملکرد اقتصاد ایران. مجلس و راهبرد، 23(87)، 5-42.
14. دانایی‌فرد، ح؛ صادقی، م؛ و مصطفی‌زاده، م. (1394). واکاوی و تحلیل تبعات سیاست‌زدگی بوروکراسی در نظام‌های سیاسی. اندیشۀ مدیریت راهبردی، 9(2)، 57-86.
15. دانایی‌فرد، ح. (1395). بوروکراسی و توسعه در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
16. دانش‌فرد، ک. (1386). رابطۀ الگوی بوروکراسی و میزان سلامت سازمانی دانشگاه‌ها. نوآوری‌های مدیریت آموزشی (اندیشه‌های تازه در علوم تربیتی)، 2(4)، 41-54.
17. رحیمی‌مقدم، س. ح؛ گرجی‌ازندریانی، ع. ا؛ و نجابت‌خواه، م. (1400). واکاوی و تحلیل تبعات بوروکراسی در نظام آزادسازی اقتصادی ایران. فصلنامۀ علمی پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 3(8)، 135-162.
18. رضایی، م. (1397). سنجش تأثیر بوروکراسی اداری بر روند حکمرانی خوب شهری نمونه موردی: کلان‌شهر شیراز. فصلنامۀ علمی و پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 9(32)، 31-40.
19. روحانی، ع؛ کشاورزی، س؛ و انبارلو، م. (1398). ارائۀ نظریۀ زمینه‌ای از رویارویی نخبگان جوان با بوروکراسی بنیاد ملی نخبگان. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 8(4)، 745-772.
20. رهنورد، ف؛ طاهرپورکلانتری، ح؛ و رشیدی، ع. (1389). شناسایی عوامل مؤثر بر فساد مالی در بین کارکنان دستگاه‌های اجرایی. پژوهشنامۀ مدیریت اجرایی، 2(38)، 35-52.
21. زبردست، م. ا؛ شیربگی، ن؛ و قلاوند، ز. (1390). بررسی وضعیت اعتماد دبیران و ارتباط آن با بوروکراسی توانمند در مدارس مقطع متوسطه شهر سنندج. علوم تربیتی، 18(1)، 187-206.
22. شمسی، و؛ همتی، م؛ و عنایت، ح. (1401). مرور نظام‌مند مطالعات تعارض کار-خانواده در ایران. جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، 9(19)، 59-84.
23. شمسی، م؛ و همتی، ر. (1403). حکمرانی خوب: مرور نظام‌مند مطالعات صورت‌گرفته در ایران. توسعۀ اجتماعی، 4(19)، 150-107.
24. صادق‌پور، ا. (1369). نظریۀ بوروکراسی. تهران: مرکز آموزش مدیریت دولتی.
25. صادقی، م؛ دانایی‌فرد، ح؛ و مصطفی‌زاده، م. (1396). فهم سیاست‌زدگی بوروکراسی: مطالعۀ تطبیقی کیفیت، فرایندها و پیامدهای آن در مدیریت دولتی. پژوهش‌های راهبردی سیاست، 6(22)، 98-115.
26. عجم‌اوغلو، د؛ و رابینسون، ج. ا. (1393). چرا ملت‌ها شکست می‌خورند؟ (میردامادی. م؛ و نعیمی‌پور. م. ح، مترجمان). تهران: انتشارات روزنه.
27. عیسی‌زاده، س؛ و احمدزاده، ا. (1388). بررسی اثر عوامل نهادی بر رشد اقتصادی با تأکید بر نهادهای حاکمیتی. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 13(40)، 1-28.
28. غفاری، م؛ و ترجمان، ف. (1394). بوروکراسی دولتی و خروج برخی نیروهای متخصص از ایران: درآمدی مقایسه‌ای. دولت‌پژوهی، 1(2)، 167-198.
29. قلی‌پور، آ. (1385). هیدروکراسی یا بوروکراسی. دانش مدیریت، 19(75)، 103-123.
30. قنبری برزیان، ع؛ و همتی، ر. (1394). هویت دینی در جامعۀ ایرانی: مرور نظام‌مند مطالعات انجام‌شده (1380-1392). جامعه‌شناسی کاربردی، 26(3)، 117-138.
31. مبارکی، م؛ علی‌نژاد، م؛ و مرادی‌کمالی، ز. (1398). مطالعه تطبیقی-کمی رابطه بوروکراسی و توسعۀ صنعتی (یک رویکرد نهادی). علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 16(1)، 259-287.
32. محمدی، ح. م؛ و قلجی، ح. (1387). بازاندیشی تأثیرات متقابل نظام سیاسی و دیوانسالاری در جهان درحال‌توسعه. فصلنامۀ سیاست، 38(1)، 6-21.
33. محمدی‌فاتح، ا؛ و جهان‌بیگلری، پ. (1389). افول بوروکراسی در سازمان‌های دانش‌محور. فصلنامۀ مدیریت نظامی، 10(37)، 55-84.
34. محمدی، ف؛ و خالق‌پناه، ک. (1395). مطالعۀ کیفی مناسبات بوروکراسی آموزشی با تجربۀ آموزشی معلمان. مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، 5(9)، 95-112.
35. مرزبان، ح، و حسین‌پور، ح. ر. (1391). فساد و بار مقرراتی بخش عمومی. فصلنامۀ تحقیقات اقتصادی، 47(2)، 137-158.
36. ملکیان، ن؛ و علی‌پور، ر. (1391). نقش ارتباطات الکترونیک بر فرآیند ارتباطات سازمانی. فصلنامۀ مطالعات رسانه‌ای، 7(18)، 109-120.
37. مولوی، ز؛ طهماسبی، ر؛ دانایی‌فرد، ح؛ و حمیدی‌زاده، ع. (1396). بوروکراسی‌هراسی: نگاه دوگانۀ شهروندان به خدمات عمومی. مدیریت دولتی، 9(2)، 213-234.
38. وارث، س. ح. (1385). بازخوانی تئوری اداره: مطالعۀ هرمنوتیکی بوروکراسی. علوم مدیریت ایران، 1(4)، 113-135.
39. وبر، م. (1382). دین، قدرت، جامعه. (تدین. ا، مترجم). تهران: انتشارات هرمس.
40. هدایتی، م. (1397). رویکردهای نظری در مطالعۀ بوروکراسی دولتی و ارائۀ مدلی برای بررسی آن. مجلۀ جامعه‌شناسی ایران، 19(2)، 3-35.

 

41. Aberbach, J. D., Putnam, R. D., & Rockman, B. A. (1981). Bureaucrats and Politicians in Western Democracies. Cambridge, MA: Harvard University Press.
42. Aron, R. (1994). The stages of sociological thinking. Lisboa: Publicações Dom Quixote.
43. Chang, A., & Brewer, Gene. A. (2022). Street-Level bureaucracy in public administration: A systematic literature review. Public Management Review, 25(11), 2191–2211.
44. Clegg, S. R. (1990). Modern Organizations: Organization Studies in the Postmodern World. London: SAGE Publications.
45. Dahlstrom, C., Lapuente, V., & Teorell, J. (2010). Dimensions of bureaucracy. a cross-national dataset on the structure and behavior of public administration. QoG Working Paper Series, 13(2), 55-69.
46. Dincecco, M., & Prado, M. (2012). Warfare, fiscal capacity, and performance. Journal of Economic Growth, 17(3),171–203.
47. Ding, F., Lu, J., & Riccucci, N. M. (2021). How bureaucratic representation affects public organizational performance: A meta‐analysis. Public Administration Review, 81(6), 1003-1018.‏
48. Djankov, S., Rafael, L. P., Florencio, L., & Andrei, S. (2002). The Regulation of Entry. The Quarterly Journal of Economics, 117(1), 1–37.
49. Fearon, J. D. (2005). Primary commodity exports and civil war. Journal of Conflict Resolution, 49(4), 483–507.
50. Fernández, X., Knill, C., Steinbacher, C., & Steinebach, Y. (2024). Bureaucratic quality and the gap between implementation burden and administrative capacities. American Political Science Review, 118(3), 1240–1260.
51. F. (2013). What is governance?. Governance, 26(3), 347- 368.
52. Hamburger, P. (2014). Is administrative law unlawful?. University of Chicago Press.‏
53. Hamm, P. & King, L. (2010). Post-manichean economics: Foreign investment, state capacity and economic development in transition economies. Technical report.
54. Hood, C., & Lodge, M. (2006). The Politics of Public Service Bargains: Reward, Competency, Loyalty and Blame. Oxford: Oxford University Press.
55. Ingaggiati, M., Barbato, G., Guerci, M., & Ruffini, R. (2024). Reimagining the bureaucracy and post-bureaucracy debate: a systematic literature review on paradoxes in public administration. Public Management Review, 5(9), 1–30.
56. Long, H. A., French, D. P., & Brooks, J. M. (2020). Optimising the value of the Critical Appraisal Skills Programme (CASP) tool for quality appraisal in qualitative evidence synthesis. Research Methods in Medicine & Health Sciences, 1(1), 31–42.
57. Metzger, G. E. (2017). The Administrative State under Siege. Harvard Law Review, 131(1),‏ 1-95.
58. Meyers, M. K., & Vorsanger, S. (2003). Street-Level Bureaucrats and the Implementation of Public Policies, in B. G. Peters and J. Pierre, eds. Handbook of Public Administration. London: Sage.
59. Migdal, J. S. (1988). Strong Societies and Weak States: State-Society Relations and State Capabilities in the Third World. Princeton University Press.
60. Nagel, M. L. (2024). The Challenge of Balancing Innovation and Tradition in the Public Sector: The Role of Street-Level Bureaucrats in Digital Transformation. Administration & Society, 57(1), 154-181.
61. Nugroho, A. A., Haryono, B. S., Putera, F., & Noor, I. (2024). A systematic literature review: Challenges and strategy of bureaucratic reform in developing countries. Journal of Law and Sustainable Development, 12(2), e3186-e3186.‏
62. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... & Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. bmj, 372 .
63. Peters, B. G. (1987). Bureaucrats and Politicians in the Politics of Policymaking.” In J. E. Lane (ed.). Bureaucracy and Public Choice. London: Sage.
64. Peters, B. G., & J. Pierre. (2002). Politicians, Bureaucrats and Administrative Reform. London: Routledge.
65. Pierre, J. (1995). Bureaucracy in the Modern State: An Introduction to Comparative Public Administration. Edward Elgar Publishing.
66. Robson, J. (2024). State Capacity and Administrative Burdens on Citizens: Time for Export Controls and Transparency. Canadian Public Administration Press.
67. Rauch, J. E., & Evans, P. B. (2000). Bureaucratic structure and Bureaucratic performance in less developed countries. Journal of public economics, 75(1), 49-71.‏
68. Sataloff, R. T., Bush, M. L., & Chandra. (2021). Systematic and other reviews: criteria and complexities. Journal of otolaryngology - head & neck surgery, 50(1), 41-56.
69. Stigler, J. (1971). The Theory of Economic Regulation. The Bell Journal of Economics and Management Science, 2(1), 3–21.
70. Shaheen, N., Shaheen, A., Ramadan, A., Hefnawy, M. T., Ramadan, A., Ibrahim, I. A., ... & Flouty, O. (2023). Appraising systematic reviews: a comprehensive guide to ensuring validity and reliability. Frontiers in research metrics and analytics, 8, 1268045.
71. Skocpol, T. (1985). Bringing the State Back In: Strategies of Analysis in Current Research. In P. B. Evans, D. Rueschemeyer, & T. Skocpol (Eds.), Bringing the State Back chapter, Cambridge: Cambridge University Press.
72. Templier, M., & Paré, G. (2015). A framework for guiding and evaluating literature reviews. Communications of the Association for Information Systems, 37(6),112–137.
73. Weiss, L. (1998). The myth of the powerless state. Cornell University Press.
74. World Bank. (2022). WGI 2022 Interactive. Retervised by:

https://www.worldbank.org/en/publication/worldwide-governance-indicators/interactive-data-access