نگرش کارآفرینانۀ جوانان مناطق کم‌برخوردار و تبیین عوامل جامعه‌شناختی مؤثر بر آن (مورد مطالعه: شهر بیرجند)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

علیرضا اژدری ¹

حمید مسعودی ²

¹ دانشجوی دکتری جامعه‎شناسی اقتصادی و توسعه، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.92897.1626

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی مهم‌ترین عوامل جامعه‌شناختی مؤثر بر نگرش کارآفرینانۀ جوانان انجام شده است. این تحقیق کاربردی بوده و به روش پیمایشی صورت گرفته است. جامعۀ آماری جوانان 18 تا 35 سال در مناطق کم‌‌برخوردار شهر بیرجند انتخاب شدند. روش نمونه‌گیری از نوع طبقه‌ای بوده است و از 6 منطقۀ کم‌برخوردار به‌صورت تصادفی انتخاب شده‌اند. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 376 نفر به‌دست آمد. روایی از نوع صوری و تحلیل عاملی تأیید شد. پایایی ابزار با استفاده از آزمون‌های آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی و روایی همگرا سنجیده شد. یافته‌های جمعیت‌شناختی نشان داد، 52.7 درصد پاسخگویان مرد و 47.3 درصد زن بودند. در متغیر سطح تحصیلات، 43.4 درصد دارای مدرک دیپلم، 29.3 درصد کارشناسی، 13.3 درصد کاردانی، 4.5 درصد کارشناسی‌ارشد، 1.9 درصد ابتدایی، 6.6 درصد راهنمایی، و 0.05 درصد بی‌سواد یا دارای مدرک دکتری بودند. در وضعیت اشتغال، 51 درصد شاغل آزاد، 30.9 درصد بیکار، 13.3 درصد شاغل رسمی و 4.8 درصد شاغل قراردادی بودند. در این مطالعه تأثیر متغیرهای جامعه‌شناختی (سرمایۀ فرهنگی، سرمایۀ اجتماعی، سلامت خانواده، ساختار قدرت خانواده، رسانه‌، دینداری، هوش فرهنگی و پایگاه اجتماعی- اقتصادی) بر روی نگرش کارآفرینانۀ جوانان مناطق کم‌‌برخوردار بررسی شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از مدل معادلات ساختاری و آزمون رگرسیون انجام شد. نتایج پژوهش نشان داد؛ تمامی متغیرها به‌جز متغیر ساختار قدرت خانواده بر نگرش کارآفرینانه جوانان مناطق کم‌‌برخوردار دارای رابطۀ مؤثر و مثبت بوده‌اند. همچنین، به‌ترتیب بیشترین تأثیر مربوط به متغیرهای سرمایۀ اجتماعی، هوش فرهنگی، رسانه، سلامت خانواده و سرمایۀ فرهنگی بوده است.
 

کلیدواژه‌ها

جوانان مناطق کم‌‌برخوردار

رسانه

سرمایۀ اجتماعی

کارآفرینی

هوش فرهنگی

---

مراجع

1. آزادارمکی، ت؛ مبارکی، م؛ و شهبازی، ز. (1391). بررسی و شناسایی شاخص‌های کاربردی توسعۀ اجتماعی. مطالعات توسعۀ اجتماعی - فرهنگی، 1(1)، 7-30 .
2. احمدپور، م؛ و مقیمی، م. (1385). مبانی کارآفرینی. تهران: فرااندیش.
3. اخوان مهدوی، م؛ احمدی، س؛ و مختاری، م. (1401). بررسی تأثیر روحیۀ کارآفرینی بر بهره‌برداری از فرصت‌های کارآفرینانۀ شناسایی‌شده در علوم اجتماعی. مجلۀعلوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 19(1)، 33-71.
4. اسلامی، ف. (1399). هوش فرهنگی مدرسان آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان و متغیرهای پیش‌بینی‌کنندۀ آن (مقاله علمی پژوهشی). پژوهش‌نامه آموزش زبان فارسی به غیر فارسی زبانان، 9 (1)، ۲۰۱-۲۲۳
5. اعتمادی نسب، ا؛ مظفری، ا؛ و فرهنگی، ع. (1400). تأثیر شبکه‌های اجتماعی در مهارت‌های کارآفرینی و توسعۀ ملی (مطالعه موردی: مدیران استارت آپ‌های ایرانی). مطالعات رسانه‌ای، 1 (16)، 83-96.
6. پاپ‌زن، ع؛ علی‌آبادی، و؛ محمدی، س؛ و قربانی، ف. (1393). تأثیر مؤلفه‌های هوش فرهنگی بر رفتار کارآفرینانه دانشجویان کشاورزی دانشگاه رازی. فصلنامۀ مدیریت آموزش کشاورزی، 29(۳)، ۱۰۸-۱۱۷
7. پناهی، م ح؛ و زارعان، م. (1391). سلامت خانواده و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن. فصلنامۀ علوم اجتماعی، ۱۹(59)، 1-39.
8. تراسبی، د. (۱۳۹۱). اقتصاد و فرهنگ. (ک. فرهادی، مترجم). تهران: نشر نی.
9. تیموری، م؛ جمشیدی، ع؛ و روستا، ک. (1390). بررسی و اولویت‌بندی چالش‌های حاشیه‌نشینان منطقۀ دهلکوه شهرستان بیرجند. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 22(3)، 53-68.
10. حسینی، س.ک؛ اصغرپور ماسوله، ا؛ و نوغانی‌دخت‌بهمنی، م. (1399). چگونگی شکل‌گیری شخصیت کارآفرین با رهیافت نظریۀ زمینه‌ای. علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 17(1)، 1-28.
11. حضرتی‌صومعه، ز؛ و ابوالحسن‌تنهایی، ح. (1388). بررسی نظری پژوهش‌های سرمایۀ اجتماعی در جامعۀ ایران. علوم رفتاری، 1(1)، 29-52.
12. خسروی کتولی، ف؛ و خسروی‌کتولی، ع. (۱۳۹۳).بررسی دیده‌بان جهانی کارآفرینی GEM در مناطق آزاد تجاری و توسعۀ منطقه‌ای. چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری، تهران.
13. درگاهی، ح؛ و بیرانوند، ا. (1397). بررسی رابطۀ آسیب‌های اجتماعی و رشد اقتصادی ایران با تأکید بر سرمایۀ انسانی در الگوی رشد درون‌زا: رویکرد DSGE . برنامه‌ریزی و بودجه. نشریۀ برنامه‌ریزی و بودجه، 23(3 )، 59-100.
14. راستی، ع؛ و آرزومندان، ر. (۱۳۹۰). مهاجرت، حاشیه‌نشینی و اثرات آن بر سلامت شهری - مطالعه موردی: بیرجند. مطالعات فرهنگی و اجتماعی خراسان، ۵ (۴)، 43-63.
15. روشن‌نیا، د؛ خادمی‌شهریور، ر؛ و قوتی، س. (۱۳۹۴). چالش‌ها و موانع اجتماعی کارآفرینی زنان. کار و جامعه، 188(۴)، 64-74.
16. زارع، ب؛ و زارع، م. (1392).بررسی رابطۀ میزان سرمایۀ اجتماعی خانواده و ویژگی‌های کارآفرینانه در شخصیت افراد. برنامه‌ریزی توسعه و رفاه اجتماعی، 4(16), 214-251..
17. زارع، ب؛ و زارع، م. (1394). رابطۀ ویژگی‌های خانواده و شخصیت کارآفرین فرزندان. رفاه اجتماعی، 15(56)، 67-104.
18. سهامی، س؛ و دهقان، م. (1392). بررسی عوامل فرهنگی مؤثر بر روحیۀ کارآفرینی زنان (مطالعه موردی دانشجویان زن دانشگاه آزاد اسلامی جهرم). مطالعات علوم اجتماعی ایران، 4 (39)، ۵۱-۶۸.
19. صابری‌فر، ر. (1388). بررسی تحلیلی حاشیه‌نشینی در شهر بیرجند: مطالعه موردی منطقۀ کارگران. تحقیقات جغرافیایی، 24(1)، 29-52.
20. طغرایی، م؛ رضوانی، م؛ مبارکی، م. ح؛ یداللهی‌فارسی، ج؛ و میرزایی، ز. (1395). شناسایی عوامل محیطی مؤثر بر کارآفرینی فرهنگی در صنایع دستی عشایری. اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، ۵ (۱۷)، 19-36.
21. عسگری، ع؛ مختاری، ز؛ و زارع‌زاده، م. (1399). مقایسۀ قصد کارآفرینی در میان دانشجویان دانشگاه بیرجند. اولین همایش ملی برنامه درسی و اشتغال، مشهد.
22. علی‌آبادی، خ؛ معدن‌دار، س؛ محمدکاظمی، ر؛ عباس‌پور، ع؛ و میناوند، م. (1398). بررسی تأثیر برنامه‌های تلویزیونی کارآفرینی بر قصد کارآفرینانه با میانجیگری حمایت خانواده. فصلنامۀ علمی- پژوهشی خانواده و پژوهش، ۱۶ (۳)، 29-52.
23. علی‌بابایی، ی؛ و باینگانی، ب. (1389). بررسی میزان تأثیر سرمایه‌های اقتصادی و اجتماعی بر سرمایۀ فرهنگی (مطالعه جوانان شهرستان پاوه). مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 6(18)، 87-113 .
24. علی‌محمدی، آ؛ و علیزاده، م. (1398). بررسی رابطۀ بین سرمایۀ فرهنگی با بیگانگی اجتماعی- فرهنگی در بین جوانان شهر تبریز. مطالعات جامعه‌شناسی، 12 (43)، ۷۱-۸۸.
25. غلامیان، ع؛ ویسی، ر؛ و نازک‌تبار، ح. (1386). توسعۀ فرهنگ کارآفرینی سازمانی: عوامل و مؤلفه‌ها. اولین کنفرانس توانمند سازی منابع انسانی، تهران، (۱-۱۷).
26. فتحی، ا؛ و دهقان‌پور، ط. (1399).بررسی سرمایۀ فرهنگی بوردیو و رشد در تعالیم دینی (مقاله پژوهشی حوزه). دین و سیاست فرهنگی، 7 (14).
27. فتوحی، س؛ و رضایی‌نسب، ز. (1396). بررسی تأثیر ساختار شبکه‌های اجتماعی بر ویژگی‌های کارآفرینانه در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه ایلام. فصلنامۀ مطالعات اجتماعی ایران، 11(2)، 56-77. ویژۀ ایلام.
28. قدیری‌معصوم، م؛ خراسانی، م؛ ترکاشوند، ز؛ و عمیدی، ش. (1400). شناسایی و اولویت‌بندی پیشران‌های توسعۀ کارآفرینی در مناطق روستایی ایران. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 10(37)، 21-40.
29. قربانی، ا. (1396). بررسی تأثیر کارآفرینی سازمانی بر ارتقاء هوش فرهنگی کارکنان اداره کل امور مالیاتی استان آذربایجان غربی. هشتمین کنفرانس بین المللی حسابداری و مدیریت و پنجمین کنفرانس کارآفرینی و نوآوری‌های باز، تهران.
30. کریمی، س؛ بیمنز، ه؛ چیذری، م؛ و مولدر، م. (۱۳۹۱). بررسی تأثیر عوامل محیطی و فرهنگی بر قصد کارآفرینانۀ دانشجویان کشاورزی. توسعۀ کارآفرینی، ۵(17)، 105-124.
31. کمائی، ر؛ و افشاری، ز. (1396). عوامل تعیین‌کننده مشارکت زنان در نیروی کار در کشورهای منتخب (تحلیل پنل). مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، 15(1)، 49-77.
32. گیدنز، آ. (۱۳۸۹). جامعه‌شناسی. (ح. چاوشیان، مترجم). تهران: نشر نی.
33. محمدی، م؛ و عرفان‌نیا، ا. (1398). شناسایی و اولویت‌بندی چالش‌ها و فرصت‌های کارآفرینی روستایی: مطالعه موردی دهستان‌های باقران، القورات و شاخن شهرستان بیرجند. روستا و توسعه، 22(4)، 91-122.
34. مرادی، ش؛ و نادری، ن. (1395). بررسی تأثیر مصرف رسانه‌های نوین بر قصد کارآفرینانه دانشجویان (مطالعه موردی دانشگاه تهران). مطالعات رسانه‌های نوین، 2(5)، 133-161.
35. مرکز آمار ایران. (1395). سرشماری نفوس و مسکن.
36. مسعودی، ح؛ سینائی، و؛ و ذوالفقاریان، ف. (1403). تبیین اجتماعی، ساختاری و فردی اشتغال‌پذیری زنان در علوم سیاسی. فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران. 3(1)، 127-144.
37. مسعودی، ح. و قربانی، ع. (۱۴۰۴). رتبه‌بندی و خوشه‌بندی استان‌های ایران بر پایه شاخص‌های اشتغال و کارآفرینی: تحلیل نابرابری اقتصادی، رفاه اجتماعی، ۲۵ (۹۸): ۶۶-۳۷.
38. مقیمی، م؛ اکبری، م؛ و وکیلی، ی. (1400). نظریه‌های کارافرینی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
39. مکی‌پور، ذ؛ و ربانی‌خوراسگانی، ع . (1392). بررسی علل اقتصادی آسیب‏‌های اجتماعی ( با تأکید بر رابطۀ تورم و جرائم در ایران طی سال‌های (1370-1390). پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی. 2(2)، 79-98.
40. مهدی‌زاده، م. (1392). نظریه‌های رسانه، اندیشه‌های رایج و دیدگاه‌های انتقادی. تهران: انتشارات همشهری.
41. میری، ع؛ داورزنی، م؛ و سبزیکاران، ا. (1393). بررسی نقش زمینه‌های اجتماعی - فرهنگی مدیران SMEها بر کارآفرینی شرکتی. مطالعات مدیریت بهبود و تحول، 23(76)، 29-57.
42. نادری‌نوبندگانی، ز؛ رجبی، غ؛ و جلوداری، آ. (1396). بررسی ساختار عاملی اکتشافی نسخه فارسی مقیاس خانواده اصلی. روشها و مدلهای روان‌شناختی، 8(3)، 237-252.
43. ناییجی، م ج؛ و هوشمند، م ر. (۱۴۰۰). تأثیر رسانه‌های اجتماعی بر تشخیص فرصت‌های کارآفرینی و نوآوری با تبیین نقش میانجی خودکارآمدی و هوش فرهنگی. رسانه و فرهنگ، 11(2)، 307-332. ناییجی، م؛ و عباس‌علی‌زاده، م. (1390). هوش فرهنگی و رابطۀ آن با ویژگی‌های کارآفرینانه مدیران سازمان‌های غیرانتفاعی در ایران. توسعۀ کارآفرینی، 3(12)، 27-44.
44. نائیجی، م ج؛ و رضاییان، ع. (1391). هوش فرهنگی در تعامل با کارآفرینی استراتژیک. مطالعات مدیریت راهبردی، 3(9 )، 15-34.
45. نجفی، س؛ میکانیکی، ج؛ خواجه‌ای، ف؛ و داورپناه، م. (1395) بررسی نگرش به کارآفرینی در بنگاه‌های زود‌بازده کشاورزی (مطالعه موردی: شهرستان بیرجند). راهبردهای کارآفرینی در کشاورزی، ۳ (۶)، 9-15.
46. نداف، ف؛ و عسگری، ع. (1396)، بررسی وضعیت صلاحیت‌های کارآفرینی اعضای هیئت علمی دانشگاه بیرجند. کنفرانس کارآفرینی دانشگاه صنعتی شریف، تهران.
47. ولایی‌مرادی‌پور، ا؛ حمیدی، ک؛ و مبارک‌آبادی، ه. (1395). تأثیر هوش فرهنگی بر کارآفرینی استراتژیک در سازمان‌های دانش محور شهری همدان. دومین کنفرانس بین المللی مدیریت و علوم اجتماعی.

 

48. Ang, S., Van Dyne, L., Koh, C., Ng, K. Y., Templer, K. J., Tay, C., & Chandrasekar, N. A. (2007). Cultural Intelligence Scale (CQS). Routledge
49. Baumrind, D. (1966). Effects of Authoritative Parental Control on Child Behavior. Child Development, 37(4), 887–907.
50. Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. New York, NY: Jason Aronson.
51. Bogatyreva, K., Shirokova, G., Wales, W. J., & Germain, R. (2019). Exploring Antecedents of Entrepreneurial Orientation: An International Perspective. In Academy of Management Proceedings. Academy of Management.
52. Dheer, R. J. S., & Lenartowicz, T. (2018). Multiculturalism and entrepreneurial intentions: Understanding the mediating role of cognitions. Entrepreneurship Theory & Practice, 42(3), 426–466.
53. Demirer, M. C., Yasım, Y. K., & Çiftçi, G. E. (2023). The Effect of Cultural Intelligence of Foreign University Students on Self-Efficacy and Entrepreneurship. Journal of Higher Education, 13(3), 409-420.
54. Ebabu Engidaw, A. (2021). Exploring entrepreneurial culture and its socio-cultural determinants: in case of Woldia University graduating students. J Innov Entrep 10, 12 (2021). https://doi.org/10.1186/s13731-021-00155-7
55. Evans, D. S., & Jovanovic, B. (1989). An Estimated Model of Entrepreneurial Choice under Liquidity Constraints. Journal of Political Economy, 97(4), 808–827.
56. Epstein, N. B., Bishop, D. S., & Levin, S. (1978). The McMaster model of family functioning. Journal of Marital and Family Therapy, 4(4), 19–31.
57. Ghouse, S. M., III, D. B., Harris, M. L., & Gibson, S. G. (2021). Role of gender and exposure on entrepreneurial attitudes of Omani university students. In J. for International Business and Entrepreneurship Development, Inderscience Publishers, 13(1) , 1-21.
58. Harris, M. L., Gibson, S. G., D. B., Wang, C., & Orazov, S. (2011). A multi-country perspective of students’ entrepreneurial attitudes. In International Journal of Entrepreneurship and Small Business ,Inderscience Publishers, 12(3), 373.
59. Henley, A. (2022). Religion and entrepreneurial. Handbook of Labor, Human Resources and Population Economics, 4, 1-27.
60. Huber, S., & Huber, O. W. (2012). The Centrality of Religiosity Scale (CRS). Religions, 3(3), 710-724.
61. Howard, M. & Boudreaux, M. (2024). A Systematic Literature Review and Meta-Analysis of Entrepreneurial Personality. Entrepreneurship Research Journal, 14(1), 283-312.
62. Kamphuis, C., Eijndt, T., Mackenbach, J., & Lenthe, F. (2015). Bourdieu’s Cultural Capital in Relation to Food Choices: A Systematic Review of Cultural Capital Indicators and an Empirical Proof of Concept. Department of public health. August, 10(8), 1-19.

 

 

 

63. Lee Chin, T., & Lee Chee, T. (2024). Effect of social media on entrepreneurial intention: Mediating role of entrepreneurial outcome expectation and attitude towards entrepreneurship. In Human Systems Management, 43(6), 1020-1032. Liñán, F., Rodríguez-Cohard, J. C., & Rueda-Cantuche, J. M. (2011). Factors affecting entrepreneurial intention levels: a role for education. International entrepreneurship and management Journal, 7(2), 195-218.
64. Livingstone, Sonia M. (1998). Making Sense of Television: The Psychology of Audience Interpretation (2nd ed.). London; New York: Routledge.
65. Mahfud, T., Triyono, M. B., Sudira, P., & Mulyani, Y. (2020). The influence of social capital and entrepreneurial attitude orientation on entrepreneurial intentions: the mediating role of psychological capital. European Research on Management and Business Economics, 26(1), 33-39.
66. Rodrigues, M., Silva, R. & Franco, M. (2023). What it is important to know about the effect of religious beliefs on entrepreneurial intention: The case of university students. Higher Education Quarterly, 77, 246–269.
67. Sahin, F., Gurbuz, S., & Koksal, O. (2014). Cultural intelligence (CQ) in action: The effects of personality and international assignment on the development of CQ. International Journal of Intercultural Relations, 39, March, 152-163.
68. Schultz, T. W. (1961). Investment in Human Capital. The American Economic Review, 51(1), 1–17.
69. White, L.A. (2022, August 5). culture. Encyclopedia Britannica.