انتظارات رسانه‌ای سالمندان: واکاوی پدیدارشناسانه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

بتول سلطانی ¹

فائزه تقی پور ²

مریم عمیدی مظاهری ³

¹ دانشجوی دکتری علوم ارتباطات، گروه علوم ارتباطات، دانشکدۀ بازار و کسب‌وکار، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

² دانشیار، گروه علوم ارتباطات، دانشکدۀ بازار و کسب‌وکار، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

³ دانشیار، گروه آموزش بهداشت، دانشکدۀ بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی، اصفهان، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.91918.1604

چکیده

بررسی انتظارات رسانه‌ای سالمندان که ناشی از نیازهــای آنهاست، امری ضروری برای داشتن سالمندی سالم است. لذا این پژوهش سعی دارد به درک جامعی از انتظارات رسانه‌ای سالمندان برحسب تجربۀ زیستۀ آنها دست یابد. در این مطالعه از روش پدیدارشناسی، نمونه‌گیری هدفمند و مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته استفاده شد و ضمن انجام مصاحبه با 34 سالمند 60 تا 75 سال در شهر اصفهان در سال 1403، داده‌ها جمع آوری گردید. سپس از روش هفت مرحله‌ای تحقیقات کیفی (کولایزی) برای تحلیل استفاده شد. اعتبار داده‌ها نیز با استفاده از تکنیک‌های تأییدپذیری، اعتمادپذیری و هم‌سوسازی پژوهشگران تأیید گردید و پس از استخراج داده‌ها و طبقه‌بندی آنها، 7 مضمون اصلی «تندرستی افزایی، کاهش تنهایی، خودگشودگی، سازگاری بین نسلی، منزلت‌افزایی، نقش‌پذیری و معنویت‌افزایی» به دست آمد. این مضامین اصلی مشتمل بر 16 مضمون فرعی «سواد سلامت، خدمات درمانی آنلاین، تقویت ارتباطات، همزادپنداری، پرکردن اوقات فراغت، اشتراک‌گذاری دغدغه‌ها، تداعی خاطرات، شخصیت‌شناسی، پذیرش تفاوت‌ها، پذیرش جدامحور خانواده، سواد رسانه‌ای، بازنمایی غیرسوگیرانه، ارائه و تبادل اطلاعات، مهارت‌افزایی، استقلال، هوش معنوی» مبتنی بر 200 مفهوم بودند که با آنها انتظارات رسانه‌ای سالمندان تبیین شدند. گسترۀ مفاهیم مرتبط با انتظارات سالمندان که در این مطالعه شناسایی شد، نشان‌دهندۀ تنوع نیازهای رسانه‌ای آنان است. لذا لحاظ نمودن این نیازها در برنامه‌سازی و تولید محتوای رسانه‌ای ضروری است. علاوه بر این، همسوسازی برنامه‌ها و مداخلات نهادهای دولتی و غیردولتی با این نیازها می‌تواند به‌طور معناداری فرایند تحقق سالمندیِ فعال را تسهیل کند. پاسخ‌گویی به این نیازها می‌تواند انتظارات سالمندان در زمینه‌های تندرستی، خودگشودگی، سازگاری بین‌نسلی، منزلت اجتماعی، نقش‌پذیری و معنویت را برآورده سازد و در نهایت به ارتقای کیفیت زندگی آنان منجر شود.
 

کلیدواژه‌ها

انتظارات

رسانه

سالمند

---

مراجع

1. احدی، م؛ و عیوضی، م. ر. (1399). سالمندی جمعیت؛ چالشی برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در دودهه آینده. راهبرد، 29(96)، 102-63.
2. احمدی، ع؛ مریدی، س؛ و نقی‌زاده، ع. (۱۴۰۱). اثربخشی آموزش شفقت‌ورزی به خود بر خودناتوان‌سازی تحصیلی و اشتیاق به مدرسه در دانش‌آموزان پسر دوره اول متوسطه. پیشرفت‌های نوین در علوم رفتاری، ۷(۶۷)، 40-26.
3. باسخا، م؛ محققی‌کمال، س. ح؛ و پاشازاده، ح. (1397). بررسی وضعیت پذیرش تکنولوژی ارتباطات واطلاعات درمیان سالمندان شهر تهران. سالمند، 13(ویژه)، 625- 553.
4. بهمنی، م؛ و محمدی‌شکیبا، ا. (۱۳۹5). سبک‌های نوین ارتباطات انسانی در فضای مجازی: فرصت‌ها و تهدیدهای شبکه‌های اجتماعی موبایلی. مطالعات رسانه‌های نوین، ۱(۲)، 140–۱19.
5. آخوندزاده، گ؛ پاقه، ف؛ و صفایی، ر. (2018). رابطۀ تجربۀ معنوی روزانه با خودمراقبتی در سالمندان شهر گنبدکاووس در سال 2017. پژوهش در علوم توانبخشی، 14(5)، 295-289.
6. ارشادی، م. م؛ اقدامی، م؛ و قلمکاریان، س. م. (۱۴۰۰). ارزیابی پروژه‌های مطرح شده در رسانه‌های ایران پیرامون سلامت معنوی براساس دیدگاه بینندگان و کارشناسان درگیر در فرآیند تحلیل شبکه: مطالعه موردی: شبکه تلویزیونی استان اصفهان. رسانه، ۳۲(۳)، 106-81.
7. اورنگ، ط؛ اورنگ، م؛ و اورنگ، س. (1399). سالمندی و اخلاق اجتماعی. اخلاق در علوم و فن‌آوری، 15(3)، 25-1.
8. ایزدی، ر؛ کاظمی، م؛ و عبدلی، ف. (۱۳۹۸). اثربخشی مشارکت در فعالیت‌های فراغتی گروهی بر تنهایی و سلامت عمومی زنان سالمند بیوه: یک مطالعه کارآزمایی بالینی. دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان، ۱۸(۹)، ۸۷۴–۸۶۱..
9. برکت، م؛ چلنگر، ز؛ و محبی، ن. (1400). بررسی پدیدارشناسانه زیست رسانه‌ای سالمندان در دوران کرونا؛ مورد مطالعه، نسل رسانه های آنالوگ دارای موبایل هوشمند. تحقیقات فرهنگی ایران،14(2)، 151-125.
10. پروائی، ش. (۱۳۹۹). سالمندانِ کار. تهران: نشر همشهری.
11. تاجور، م؛ زنجری، ن؛ اکبری‌کامرانی، ا. ع؛ و فروغان، م. (۱۴۰۲). وضعیت سلامت سالمندان در ایران. تهران: دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی.
12. حاجی‌لی، ع. (۱۳۹۵). فوکو، گفتمان، تحلیل گفتمان. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۲(۴۲)، 87-63.
13. حسین‌لو، ع؛ جمهری، ف؛ و نامور، ه. (۱۳۹۹). پیش‌بینی رشد پس از سانحه براساس گشودگی نسبت به تجربه و خودپنداره با میانجی‌گری حمایت اجتماعی در جانبازان مبتلا به اختلال استرس: یک مدل‌سازی معادلات ساختاری. روان‌شناسی بالینی و شخصیت، ۱۸(۱)، 91-83.
14. حسینی، ف ا؛ خدابخشی‌کلایی، ا؛ و تقوایی، د. (۱۳۹۵). اثربخشی فیلم‌درمانی گروهی بر شادکامی و کیفیت زندگی سالمندان خانه سالمندان کهریزک. سواد سلامت، ۱(۲)، ۱17–۱09.
15. خالقی‌محمدی، ح؛ و ببران، ص. (1400). جایگاه رسانه در سبک زندگی. فرهنگ – ارتباطات، 88(56)، 74- 57.
16. ذوالفقاری، ع؛ و صوفی‌زاد، گ. (۱۳۹۲). مطالعه گروه‌های مرجع زنان جوان شهر ایلام. جامعه‌شناسی کاربردی، ۲۴(۳)، 70-57.
17. رجبی، م؛ جهانشیری، س؛ کاشانی‌موحد، ب؛ رضایی، ح؛ حسینی، س. ف؛ گرمارودی، غ؛ ... و تهرانی‌بنی‌هاشمی، آ. (1396). سنجش کیفیت زندگی سالمندان شهر تهران و عوامل مرتبط با آن. پایش، 16(4)، 541-531.
18. روشندل‌اربطانی، ط؛ و جانی، ص. (۱۴۰۳). الگوی مصرف رسانه‌های نوین در میان مصرف‌کنندگان ایرانی: یک تحلیل پدیدارشناسی تفسیری. مدیریت بازرگانی، ۱۶(۱)،111-87.
19. زارعی، م؛ قاسمی، ح؛ و نیک‌بخش، ر. (1401). ﻣﻄﺎلعۀ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻫﺎی ورزﺷﻲ ﺗﻔﺮﻳﺤﻲ ﺳﺎﻟﻤﻨﺪان ﻛﺸﻮرﻫﺎی آﻟﻤﺎن و اﻳﺮان. علوم پزشکی رازی، 29(8)، 198-187.
20. زنجری، ن؛ کلانتری‌بنادکی، س. ز؛ صادقی، ر؛ و دلبری، ا. (1403). آینده‌‌پژوهی چالش‌ها و پیشران‌های سالخوردگی جمعیت در ایران: رویکرد تحلیل سناریو. سالمند: مجلۀ سالمندی ایران، 19(۲)، 285-275.
21. صانعی، م؛ و مقیمی، ز. (۱۳۹۳). رابطۀ بین شادکامی کارکنان و نوآوری در سازمان‌های دانش‌بنیان. مدیریت توسعه و تحول، ۶(۱۹)، 46-39.
22. شاکری‌نژاد، م‌؛ ویسی‌‌، ا؛ و سیداقایی‌احمدی، س.‌ ز. ‌(1402). توسعۀ نظریه‌های ارتباط جمعی‌ در محیط‌ رسانه‌ای جدید. رسانه و فرهنگ، 13(2)،115-71.
23. صبور، م؛ صحاف، ر؛ و سام، ش. (1393). در بازنشستگان فرهنگی، وضعیت به کارگیری اینترنت و ارتباط آن با احساس تنهایی. سالمندی، 9(1)، 71-63.
24. علوی‌‌، ل؛ و رهنما‌‌، ف. (1402). بررسی تجربۀ سالمندان در رسانه‌های اجتماعی. مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، 6(19)، 70-43.
25. علیمندگاری، م؛ و امامی، ع. (1402). برنامه‌سازی رسانه‌ای برای سالمندان: مطالعه‌ای کیفی در شهر یزد. راهبرد اجتماعی فرهنگی، 48(3)، 898-859.
26. غفوری، آ؛ و صالحی، ک. (1399). تجربۀ زیستۀ بزرگسالان از فرصت‌ها و تهدیدهای فضای مجازی: یک مطالعه کیفی. مطالعات فرهنگ ارتباطات، 21(51)، 38-7.
27. قلی‌زاده، س؛ استاجی، ز؛ اکرمی، ر؛ و قنبری‌مقدم، ع. (۱۳۹۸). نیازهای مرتبط با سلامت سالمندان در شهر سبزوار، ایران، ۱۳۹۸. سالمندشناسی، ۴(۴)، ۷۵-۶۸.
28. کشت‌کار رجبی، م؛ و اعتباریان، ع. ا. (۱۳۹۷). بررسی و نقد فلسفی نظریه دوعاملی فردریک هرزبرگ از دیدگاه نمادین ـ تفسیری. مطالعات مدیریت (بهبود و تحول)، ۲۷(۸۹)، ۱19-114.
29. گلین حسنی‌پور، ع؛ و راستیان، ا. (۱۴۰۳). نگاهی انتقادی به ارزش‌های برساخت‌گرا و واقع‌گرا در مطالعۀ ساختار اجتماعی براساس نظریۀ اعتباریات علامه طباطبایی. نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، ۱۴(۳)، 19-۱.
30. گولدنر، آ. (1376). بحران در جامعه‌شناسی غرب. (ح. قاضیان، ترجمه). تهران: نشر مرکز.
31. مقصودی، ا؛ کوه شوری‌نیا، ی؛ حسینی، م؛ کرمی، پ؛ و اتباعی، م. (1396). مقایسۀ کیفیت زندگی سالمندان مقیم خانه و سرای سالمندان. علوم پزشکی صدرا، 5(3)، 129-119.
32. نعمانی، ف؛ مراداسماعیل، ز؛ و فیاض‌بخش، ا. (1401). بررسی بیماریهای شایع در بین سالمندان گیرنده خدمات درمانی و مراقبتی در منزل. سازمان نظام پزشکی، 40(3)،182-173.
33. میردریکوند، ف؛ پناهی، ه؛ و حسینی‌راماگنی، ن. س. (۱۳۹۵). تنهایی سالمندان: نقش مهارت‌های ارتباطی، حمایت اجتماعی و ناتوانی عملکردی. روان‌شناسی سالمندی، ۲(۲)، ۱13-۱03.
34. میری، ن؛ مداح، م؛ و راغفر، ح. (1398). سالمندی و رشد اقتصادی. سالمندی ایران، 13(۵)، ۶37-۶26.
35. ناصری، ع ؛ و یزدخواستی، ب. (1398). بررسی عوامل جامعه‌شناختی مرتبط با عدم ازدواج مجدد زنان فاقد همسر. توسعۀ اجتماعی، 14(1)، 60-31.
36. نزباخ، و. (1402). دانشنامۀ بین‌المللی ارتباطات. (م. کوثری، و ح. بشیر، ترجمه). تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
37. نگارستانی، م؛ راشدی، و؛ محمدزاده، م؛ و برهانی‌نژاد، و. ر. (1400). سلامت روان سالمندان در پاندمی کووید. سالمند، 16(۱)، 85-74.
38. نوری، ع؛ و فارسی، س. (1397). انتظارات سالمندان مقیم سرای سالمندان از فرزندان. سالمندی، 13(۲)، 279-262.
39. مختاری، م. ح. (۱۴۰۱). اثر هوش معنوی بر سلامت روان: مطالعه‌ای بر پرستاران زن در بیمارستان‌های مازندران. مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، ۵(۸)، 83-57.
40. وزیری، ا؛ و فیض‌آبادی، م. (1401). نیازها و انتظارات سالمندان از کتابخانه‌های عمومی. کتابداری و اطلاع‌رسانی، 25(1)، 220-193.
41. یوسفی، س؛ اصفهانی، ا؛ احمدی، م؛ و نودهی، م. (1403). ارائۀ الگویی برای توسعۀ شهرت رسانه‌ای در سازمان‌های ورزشی رویدادمحور با تأکید بر نظریه دریافت. مدیریت ارتباطات در رسانه‌های ورزشی، ۱۱(۴۳)، ۵۸-۴۳.
42. Ajang, Y., Mahmoodi, M., & Hassanabadi, M. (2024). Analyzing Eric Berne's theory of transactional analysis on the. Journal of Lyrical Literature Researches, 22(42), 25-46.
43. Aksan, N., Kısac, B., Aydın, M., & Demirbuken, S. (2009). Symbolic interaction Procedia-Social and Behavioral Sciences, 1(1), 902-904.
44. Aspinall, R; & Lang, P O. (2018). Interventions to restore appropriate immune function in the elderly. Immunity & Ageing,15(1), 1-8.
45. Boll, F., & Brune, P. (2016). Online support for the elderly–why service and social network platforms should be integrated. Procedia Computer Science, 98, 395-400.
46. Castilla, D., Botella, C., Miralles, I., Bretón-López, J., Dragomir-Davis, A. M., Zaragoza, I., & Garcia-Palacios, A. (2018). Teaching digital literacy skills to the elderly using a social network with linear navigation: A case study in a rural area. International Journal of Human-Computer Studies, 118, 24-37.
47. Chen, L., Jia, J., Xiao, M., Wu, C., & Zhang, L. (2016). The effect of information communication technology interventions on reducing social isolation in the elderly: a systematic review. Journal of MedicalI and Knowledge Management Systems, 48(1), 103-121.
48. Cirilli, E., & Nicolini, P. (2020). Elderly people, Covid-19 and technologies: a qualitative research. Edulearn20 Proceedings, 12th International Conference on Education and New Learning Technologies, University of Macerata (ITALY),6-7 July. Appears in: EDULEARN20 Proceedings, Pages: 8401-8410.
49. Dhar, N., Chaturvedi, S. K., & Nandan, D. (2013). Spiritual health, the fourth dimension: A public health perspective. WHO South-East Asia Journal of Public Health, 2(1), 3–5.
50. Ghafoor, F., & Naz, M. A. (2024). Expectations and challenges of institutionalized and noninstitutionalized elderly in Pakistan: a phenomenological study. Working with Older People, 28(2), 170-184.
51. Givskov, C., & Deuze, M. (2018). Researching new media and social diversity in later life. New media & society, 20(1), 399-412.
52. amalludin, M., Bagaskara, D., Krisnawaty, A., Nurdianti, P., & Ruliyandari, R. (2025). Effectiveness of Leaflet Media on PHBS Knowledge and Attitudes in The Elderly and Pre-Elderly in Jogokariyan Village. Jurnal EduHealth, 16(01), 619-626.
53. Jin, J., & Kim, H. K. (2025). Exploring the effect of social media use on loneliness among older adults: A meta-analysis. Journal of Health Psychology, 1-8.
54. Kasar, K. S., & Karaman, E. (2021). Life in lockdown: Social isolation, loneliness and quality of life in the elderly during the COVID-19 pandemic: A scoping review. Geriatric Nursing, 42(5), 1222-1229.
55. Kawafha, M., Alsaqer, K., Al-Maghaireh, D. a., Shiyyab, H., Al Kofahi, A., & Saleh, M. (2025). The association between health literacy and self-care of hypertension among older adults in five regions in Jordan. Working with Older People, 29(2), 137–
56. Kim, Y., & Lee, M. (2023). Does social media use mitigate or exacerbate loneliness among Korean older adults? Focusing on the moderating role of media literacy. Social media+ Society, 9(2),
57. Kobayashi, T., Miyazaki, T., Uchida, R., Tanaka, H., & Arai, K. (2018). Social media agency robot for elderly people. Journal of Information Processing, 26, 736-746.
58. Kuscus, M., & Fombad, M. C. (2022). Exploring the informational and recreational needs of the elderly: Library users in Temperance Town, South Africa. Library Philosophy and Practice, 1–18.
59. Lei, X., Matovic, D., Leung, W.-Y., Viju, A., & Wuthrich, V. M. (2024). The relationship between social media use and psychosocial outcomes in older adults: a systematic review. International psychogeriatrics, 36(9), 714-746.
60. Li, S., Yin, Y., & Yunus, M. M. (2025). Elderly people in the digital cultural environment: Social media use, environmental stress, and intergenerational interaction. Environment-Behaviour Proceedings Journal, 10(31), 433-439.
61. Leist, A.K. (2013). Social media use of older adults: a mini-review. Gerontology Regenerative and Technological Section, 59 (4), 378-84.
62. Nachiappan, N., Ward, S., Chockalingam, N., & Chambers, R. (2023). Can simple household assistive products enhance the self-care of health and well-being? Journal of Integrated Care, 31(2), 132-145.
63. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants part 2: Do they really think differently? On the Horizon, 9(6), 1-6.
64. Ritch (2010). The tell me project… helping to create an age‐friendly society. Working with Older People 14(3), 4-9.
65. Schutz, A., & Luckmann, Th. (1973). The Structures of the oflifworld, ( M. Zaner & H. T. EngelhardtJr, Trns). London: Northwestern University Press.
66. Skains, R. L. (2017). The adaptive process of multimodal composition: How developing tacit knowledge of digital tools affects creative writing. Computers and Composition, 43, 106-117.
67. Tammisalo, K., Danielsbacka, M., Tanskanen, A. O., & Arpino, B. (2024). Social media contact with family members and happiness in younger and older adults. Computers in Human Behavior, 153, 103-108.
68. Teerakapibal, S., & Melanthiou, Y. (2020). The new helping the old: Social media as a facilitator for variety seeking in food choices of the grey population. British Food Journal, 122(1), 272-290.
69. United Nations Population Fund.(1999). UNFPA key action for the fu ture implementation of the program of action of the International Conference on Population and Development, General Assembly. New York: ICPD; 1999.
70. Wiederhold, B. (2020). How virtual reality is changing the reality of aging. Cyberphychology, behavior, and social networking, 23(3), 11-16.
71. Wiest, J. B. (2016). The role of mass media in the transmission of culture. In Communication and Information Technologies Annual, 11, 203-219.