تحلیل کیفی مهم‌ترین چالش‌های پیش روی زنان آسیب‌دیدۀ اجتماعی تحت پوشش سازمان بهزیستی استان خراسان رضوی (سال 1403

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

محمد غفاری زاده ¹

فاطمه صدرنبوی ²

مجید فولادیان ³

¹ دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، واحد قوچان، دانشگاه آزاد اسلامی، قوچان، ایران

² (استادیار گروه علوم اجتماعی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

³ دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.92482.1619

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی و شناخت مهم‌ترین مشکلات زنان آسیب‌دیدۀ اجتماعی تحت پوشش سازمان بهزیستی در استان خراسان رضوی طی سال 1403، با استفاده از رویکرد کیفی و روش تحلیل تماتیک انجام شده است. هدف اصلی پژوهش، بررسی عمیق تجربیات زیسته و نظرات زنان آسیب‌دیدۀ اجتماعی درخصوص توانمندسازی اقتصادی-اجتماعی و تمرکز پژوهش بر معنا و تفسیر تجربیات زنان آسیب‌دیدۀ اجتماعی است. مشارکت‌کنندگان از بین زنان آسیب‌دیدۀ اجتماعی که در 3 مرکز خانه تلاش طوس، ده دی و هدایت نگهداری و توانمندسازی می‌شوند، به‌صورت نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده‌اند.  ملاک انتخاب برخورداری مشارکت‌کننده از حداکثر اطلاعات و تجربیات مرتبط با موضوع پژوهش بوده است. انتخاب تا زمان رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. این مهم از طریق مقایسۀ مداوم صورت پذیرفت. پس از انجام 20 مصاحبه به اشباع نظری دست یافتیم. داده‌های پژوهش از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساخت‌یافته جمع‌آوری و با استفاده از روش تحلیل تماتیک مورد تحلیل قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زنان مورد مطالعه به دلیل فقدان مهارت‌های حرفه‌ای، محدودیت فرصت‌های شغلی، تبعیض‌های اجتماعی، مشکلات روانی و کمبود حمایت‌های اجتماعی، با چالش‌های متعددی در زمینۀ توانمندسازی اقتصادی-اجتماعی مواجه هستند. نتایج حاصل از تحلیل داده‌ها، ضرورت طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی، مشاوره‌ای و حمایتی جامع را به‌منظور توانمندسازی این گروه از زنان مورد تأکید قرار می‌دهد. این پژوهش می‌تواند به‌عنوان یک منبع اطلاعاتی کاربردی برای نهادهای مرتبط و سیاست‌گذاران در جهت بهبود شرایط زندگی زنان آسیب‌دیدۀ اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد.
 

کلیدواژه‌ها

توانمندسازی

زنان آسیب‌دیده

تحلیل تماتیک

خراسان رضوی

سازمان بهزیستی

---

مراجع

1. اسدی، س؛ و اله‌یاری، ط. (۱۳۹۴). اثربخشی خدمات ارائه شده توسط سازمان بهزیستی بر میزان توانمندی زنان سرپرست خانوار. فصلنامۀ علوم اجتماعی، 22(68)، 150-79.
2. امامی، س؛ کشاورزی‌ارشدی، ف؛ و کاکاوند، گ. (1390). اثربخشی آموزش تنش‌زدایی تدریجی و مهارت‌های مقابله‌ای مسئله‌محور بر اضطراب و استرس تجربه‌شده در زنان آسیب‌دیدۀ اجتماعی. تحقیقات روانشناختی، 3(10)، 10-1.
3. بلداجی، ت؛ فروزان، آ؛ و رفیعی، ح. (1389). کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی و زنان شاغل خدماتی. تهران. فصلنامۀ علمی- پژوهشی رفاه اجتماعی، 11(40)، 28-9.
4. پورگیو، ف. (1379). توانمندسازی زنان در ایران با تأکید بر رسانه‌ها و کتب درسی. اولین همایش توانمندی زنان، تهران.
5. خسروی، ز. (1380). بررسی مشکلات عاطفی، روانی و اجتماعی زنان سرپرست خانواده. علوم انسانی الزهرا، 11(39)، 94-71.
6. درخشان، ف؛ و پرچمی، د. (1403). مطالعۀ تطبیقی روسپی‌گری و راهکارهای کاهش آن با تأکید بر ایران. فصلنامۀ علوم اجتماعی، 31(105)، 121-105.
7. دوست‌محمدی، ق.ا. (1382). بررسی میزان موفقیت طرح‌های خودکفایی و اشتغال‌زایی کمیته امداد امام خمینی (ره) در ایجاد و تقویت فرصت‌های شغلی مناسب برای زنان سرپرست خانوار. سمنان: کمیته امداد امام خمینی. زن و جامعه (جامعه‌شناسی زنان)، 7(2 (پیاپی 26))، 114-89.
8. زارعان . م.  (۱۳۹۴). بررسی شیوه‌ها و الگوهای توانمندسازی زنان سرپرست خانوار تحت حمایت کمیته امداد امام خمینی. دانشکدۀ اقتصاد و علوم اجتماعی. دانشگاه بوعلی سینا همدان.
9. زارعان، م؛ زارعی، م؛ و هنردوست، ع. (۱۳۹۷). توانمندسازی زنان سرپرست خانوار با تأکید بر برنامه‌های چهارم، پنجم و ششم توسعۀ جمهوری اسلامی ایران. زن در توسعه و سیاست، 16(2)، 383-319.
10. سازمان بهزیستی کشور. (۱۳۹۶). دستورالعمل اجرایی مرکز حمایت و توانمندسازی زنان آسیب‌دیده اجتماعی (راه نوین). معاونت امور اجتماعی. دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی.
11. سازمان بهزیستی کشور. (1399). گزارش سالانۀ برنامه‌های توانمندسازی گروه‌های هدف. تهران: سازمان بهزیستی کشور.
12. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی. (1392 – 1386). گزارش برنامه‌های توسعۀ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی. تهران: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی.
13. شکوری، ع. (1387). سیاست‌های اجتماعی و توانمندسازی زنان. مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی تهران، 61(16)، 158-156.
14. عباس‌زاده، م؛ بوداقی، ع؛ و اقدسی‌علمداری، ف. (1390). توانمندسازی زنان سرپرست خانوار با تأکید بر راهکارهای بومی. همایش ملی توانمندسازی با رویکرد جهاد اقتصادی در کمیته امداد امام خمینی (ره). https://sid.ir/paper/814727/fa
15. قربانی. ا؛ کرمانی، م؛ و اونق، ن. (2023). اقتصاد روسپی‌گری: ارائۀ یک تحلیل کیفی. پژوهشنامۀ مددکاری اجتماعی، 36(10)، 114- 74.
16. لانگه، س. (1372). معیارهایی برای تواناسازی زنان، نقش زنان در توسعه. تهران: روشنگران.
17. مدنی، س. (1381). طرح توانمندسازی زنان سرپرست خانوار. دفتر بررسی‌های اقتصادی ـ فرهنگی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. تهران.
18. مدنی‌قهفرخی، س. (2011). وضعیت تن‌فروشی در ایران. مطالعات اجتماعی ایران، 1(6)، 25-1.
19. Altaf, S., & Bashir, A. (2025). Strategies for Empowering Women in Low-Income Communities. Pattern of Social Sciences Review, 1(2), 24-.‏37
20. Bhat, R. A., & Rajeshwari, R. (2022). Social evils and their impact on society in valley of kashmir during dogra rule from 1846 to 1947. Journal of Pharmaceutical Negative Results, 21(3), 1417-1419.
21. Bineesh, C.B. (2015). Economic Independence of Rural Women through Microfinance - A Study with Special reference to VICIB by Sandhya Development Society in Idukki District. Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities, 5, 1-30.

 

 

22. Brivio, F., Viganò, A., Paterna, A., Palena, N., & Greco, A. (2023). Narrative Review and Analysis of the Use of "Lifestyle" in Health Psychology. International journal of environmental research and public health, 20(5), 4427. https://doi.org/10.3390/ijerph20054427
23. Corple, D. J. (2024). Empowerment at Work?: Examining Employment-Based Economic Empowerment Initiatives for Survivors of Commercial Sexual Exploitation. Violence against women, 30(6-7), 1407-1430.
24. El Rizaq, A. D. B. (2025). Strategic Assessment of the Pentahelix Model in Addressing Prostitution Issues for Sustainable Social Development. Entita: Jurnal Pendidikan Ilmu Pengetahuan Sosial dan Ilmu-Ilmu Sosial, 5(2), 191-204.‏
25. Farmer, A., & Horowitz, A. W. (2013). Prostitutes, pimps, and brothels: Intermediaries, information, and market structure in prostitution markets. Southern Economic Journal, 79(3), 513-528.‏
26. Galbraith, J. K. (2007). The Economics of Inequality. Cambridge: Harvard University Press.
27. Giusta, M. D., Di Tommaso, M. L., & Strøm, S. (2009). Who is watching? The market for prostitution services. Journal of Population Economics, 22(2), 501-516.‏
28. Gueta, K. (2022). Recovery from sexual victimization: toward developing a recovery capital framework. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 31(8), 1014-1032.‏
29. Henriksen, T. D., & Jarvinen, M. (2025). ‘Looking back, I don’t quite recognise myself’: Narratives of the past in prostitution. Sexualities, 28(1-2), 202-218.
30. Hotaling, N., Burris, A., Johnson, B. J., Bird, Y. M., & Melbye, K. A. (2004). Been there done that: SAGE, a peer leadership model among prostitution survivors. Journal of Trauma Practice, 2(3-4), 255-265.‏
31. Kali, D. A., & Malka, M. (2024). Even When I was on the Street, I Still Didn’t Want to Give Myself the Label of ‘Prostitute: Sex Trade Survivor Mentors’ Narrative Constructions of Their Past Involvement in the Sex Trade. Clinical Social Work Journal, 1-16.‏
32. Miller, M., Rosa, W. E., Buller, H., McDarby, M., & Ferrell, B. R. (2024). "I Often Just Don't Know what to Say! ": Variations in Multidisciplinary Palliative Care Clinicians' Confidence and Needs Related to Spiritual Care. The American journal of hospice & palliative care, 10499091241265108. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/10499091241265108
33. Monroe, J. (2005). Women in street prostitution: The result of poverty and the brunt of inequity. Journal of poverty, 9(3), 69-88.‏
34. ‏ Nurbani (2017). Social Rehabilitation for Commercial Sex Worker, is it Still Significant. International Journal of Management Science and Business Administration, 3(5), 44-49.
35. Reynish, T., Hoang, H., Bridgman, H., & Nic Giolla Easpaig, B. (2021). Barriers and enablers to sex workers’ uptake of mental healthcare: A systematic literature review. Sexuality Research and Social Policy, 18(1), 184-201
36. Rohim, S. (2021). Communication and Transition of Self-Identity of Ex-Prostituted Women to Residents of Rehabilitation Institutions. Jurnal Ilmu Komunikasi, 19(2), 147-157.
37. Shareck, M., Buhariwala, P., Hassan, M., Balla, E., & O’Campo, P. (2024). Supporting women exit sex work: A contribution analysis of the exit doors here integrated care program in Toronto, Canada. International Journal of Integrated Care, 24(1), 22-30.
38. Shdaimah, C., & Leon, C. S. (2021). Relationships among stigmatized women engaged in street-level prostitution: Coping with stigma and stigma management. In Special issue: Problematizing prostitution: Critical research and scholarship(pp. 43-62). Emerald Group Publishing Limited.‏
39. Yosef, R. Y., & Bihonegn, A. A. (2025). Understanding the exiting and Re-Entering experiences of Street-Based prostitution among young women in Gondar City, Ethiopia. Families in Society, 106(3), 879-890.‏