شکل‌گیری صنایع دانش‌بنیان در شهرهای میانی استان خراسان رضوی؛ حرکت کند قایق‌ها در پهنه‌ی دریای مه‌آلود

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

وجیهه آرمانمهر ¹

غلامرضا حسنی درمیان ²

احمدرضا اصغرپور ماسوله ³

اسماعیل خدمتی مرصعی ⁴

¹ مشهد - دانشگاه فردوسی مشهد - دانشکده ادبیات و علوم انسانی - گروه علوم اجتماعی

² دانشیار علوم جمعیتی -گروه علوم اجتماعی -دانشکده ادبیات وعلوم انسانی -دانشگاه فردوسی مشهد-مشهد

³ دانشیار گروه علوم اجتماعی -دانشکده ادبیات وعلوم انسانی -دانشگاه فردوسی مشهد-مشهد

⁴ پژوهشگر سیاست و سیستم های پیچیده، دانشگاه اکستر، اکستر، انگلستان

https://doi.org/10.22067/social.2026.100566.1799

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین فرایند شکل‌گیری و استقرار صنایع دانش‌بنیان در شهرهای میانی استان خراسان رضوی انجام شده است. پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر نظریه زمینه‌ای و روش استراوس و کوربین صورت‌گرفته است. جامعه پژوهش شامل فعالان و مدیران صنایع دانش‌بنیان در شهرهای گناباد، سبزوار، کاشمر، قوچان، سرخس و تربت‌حیدریه است. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام شد و 27 مصاحبه عمیق گردآوری و در سه مرحله کدگذاری تحلیل شد. یافته‌ها نشان می‌دهد شکل‌گیری صنایع دانش‌بنیان در شهرهای میانی، حاصل برهم‌کنش میان ظرفیت‌های موجود، محدودیت‌های محیطی و کنش‌های تدریجی بازیگران برای ایجاد مسیرهای فناورانه است. در سطح شرایط علّی، سه مؤلفه شامل «اراده معطوف به خلق مسیر فناورانه»، «ظرفیت‌های پراکنده و سازمان‌نیافته محلی» و «چتر حمایتی اولیه و تسهیل‌گر» زمینه آغاز فعالیت‌های دانش‌بنیان را فراهم می‌کنند. شرایط زمینه‌ای نیز از یک‌سو با ظرفیت‌های اقتصادی-اجتماعی و شبکه‌های محلی و از سوی دیگر با تنگناهای ساختاری-نهادی، بستر دوگانه فرصت و محدودیت را برای این فرایند شکل می‌دهد. همچنین، شرایط مداخله‌گر شامل ناپایداری‌های اقتصادی-مالی، پیچیدگی‌های نهادی و محدودیت‌های بازار، بر مسیر پیشروی و دامنه امکان‌های کنش اثرگذار است. در مواجهه با این شرایط، کنشگران از طریق راهبردهایی همچون مسیریابی نهادی و شبکه‌سازی تسهیل‌گر، انعطاف‌پذیری راهبردی و بازتعریف موقعیت و خلق امکان کنش، مسیر فعالیت فناورانه خود را به‌تدریج شکل داده‌اند. در مجموع، یافته‌ها نشان می‌دهد شکل‌گیری صنایع دانش‌بنیان در شهرهای میانی نه نتیجه وجود محیطی آماده و نه صرفاً پیامد مداخلات رسمی، بلکه حاصل فرایندی تدریجی است که طی آن کنشگران با فعال‌سازی ظرفیت‌های موجود، ایجاد پیوندهای جدید و سازگاری مستمر با شرایط نامطمئن، امکان ظهور مسیرهای فناورانه را فراهم کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

صنایع دانش‌بنیان

شهرهای میانی

نظریه زمینه‌ای

توسعه منطقه‌ای

---