مفهوم‌سازی، وضعیت و عوامل تسهیل‌کننده و بازدارنده سالمندی فعال در ایران: یک مرور نظام‌مند

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

حسین بهروان ¹

پروین جعفری ²

¹ استاد گروه جامعه شناسی و مددکاری اجتماعی، موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی- غیردولتی آرمان رضوی، مشهد، خراسان رضوی، ایران

² دانشجوی کارشناسی ارشد مددکاری اجتماعی، موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی- غیردولتی آرمان رضوی، مشهد، خراسان رضوی، ایران

10.22067/social.2026.100048.1782

چکیده

با افزایش جمعیت سالمندان در ایران، توجه به کیفیت زندگی، استقلال و مشارکت آنان به یکی از موضوعات مهم سیاست‌گذاری اجتماعی و سلامت تبدیل شده است. سالمندی فعال مفهومی چندبعدی است که سلامت، استقلال، مشارکت اجتماعی، امنیت اقتصادی و برخورداری از محیط و خدمات حمایت‌کننده را دربرمی‌گیرد. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام‌مند مطالعات انجام‌شده درباره مفهوم، وضعیت و عوامل مؤثر بر سالمندی فعال در ایران انجام شد.این پژوهش بر اساس دستورالعمل PRISMA انجام شد. مطالعات فارسی و انگلیسی از پایگاه‌های علمی داخلی و بین‌المللی جست‌وجو شدند. از ۲۸۶ رکورد اولیه، پس از حذف موارد تکراری و ارزیابی عنوان، چکیده و متن کامل، ۲۸ مقاله وارد مطالعه شدند. داده‌ها به روش سنتز روایتی و موضوعی تحلیل شد. نتایج نشان داد بیشتر مطالعات مقطعی، شهری و مبتنی بر داده‌های خودگزارشی بودند. سالمندی فعال در ایران حاصل تعامل ویژگی‌های فردی و شرایط ساختاری است و ابعاد اصلی آن شامل سلامت و توانایی عملکردی، ظرفیت‌های روانی و شناختی، استقلال، مشارکت اجتماعی، روابط خانوادگی، امنیت اقتصادی، محیط توانمندساز و حمایت نهادی است. وضعیت سالمندی فعال در اغلب مطالعات پایین تا متوسط گزارش شد ومشارکت اجتماعی و نهادی ضعیف‌ترین بعد آن بود. مهم‌ترین عوامل تسهیل‌کننده شامل تحصیلات، امنیت اقتصادی، حمایت اجتماعی و خانوادگی، سلامت، خودمراقبتی و محیط مناسب و مهم‌ترین موانع شامل انزوای اجتماعی، فقر، بیماری، سن‌گرایی، محیط نامناسب و ضعف هماهنگی نهادی بودند. همچنین زنان، سالمندان روستایی، کم‌درآمد و تنهازیست وضعیت نامطلوب‌تری داشتند. یافته‌ها نشان می‌دهد ارتقای سالمندی فعال مستلزم رویکردی چندبخشی و عدالت‌محور با تأکید بر توانمندسازی سالمندان، کاهش نابرابری‌ها، توسعه فرصت‌های مشارکت، مناسب‌سازی محیط و تقویت خدمات جامعه‌محوراست. همچنین انجام مطالعات ملی، طولی و مداخله‌ای برای توسعه شواهد این حوزه ضروری است.

کلیدواژه‌ها

سالمندی فعال

مرور نظام‌مند

عوامل تسهیل‌کننده

عوامل بازدارنده

ایران

---