فرآیند جامعه‌پذیری و آگاهی دانش‌آموزان از منشور حقوق کودک (مدارس ابتدایی یاسوج: یک مطالعه پدیدارشناختی)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

احسان برگریزانه

استادیار دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22067/social.2026.100405.1794

چکیده

پژوهش حاضر، با هدف واکاوی تجربۀ زیستۀ دانش‌آموزان دورۀ ابتدایی از فرآیند جامعه‌پذیری و آگاهی‌یابی آنان نسبت به منشور حقوق کودک در مدارس ابتدایی شهر یاسوج در سال 1404 انجام‌شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی تفسیری انجام‌شده و با بهره‌گیری از نظریه‌های پدیدارشناسی اجتماعی شوتس، ساختاری شدن گیدنز و بوم‌شناختی برون‌فن‌برنر به‌عنوان چارچوب مفهومی، به تحلیل داده‌ها پرداخته است. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۴ دانش‌آموز پایه‌های چهارم تا ششم ابتدایی از مدارس دولتی یاسوج بودند که با نمونه‌گیری هدفمند و با حداکثر تنوع انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه ساختاریافته، نقاشی و داستان‌گویی جمع‌آوری و با روش هفت ‌مرحله‌ای کلایزی تحلیل شدند. یافته‌ها در قالب پنج مضمون اصلی شامل «مدرسه به‌مثابه نخستین نهاد رسمی جامعه‌پذیری حقوقی»، «آگاهی‌های سطحی و کلیشه‌ای از حقوق کودک»، «تناقض میان گفتار و کردار در محیط مدرسه»، «نقش معلم در بازنمایی یا نقض حقوق کودک» و «خانواده به‌عنوان زمینه‌ساز یا بازدارندۀ آگاهی حقوقی» شناسایی شد. مقولۀ هستۀ پژوهش «فاصلۀ آگاهی از منشور تا زیست جهان مدرسه» نام گرفت که بیانگر شکاف معنادار میان آگاهی نظری دانش‌آموزان از حقوق کودک و تجربۀ عملی آنان در محیط مدرسه است. نتایج نشان می‌دهد که فرآیند جامعه‌پذیری حقوقی در مدارس ابتدایی یاسوج، بیش از آن‌که به شکل‌گیری «شهروندانی آگاه» بینجامد، به تولید نسلی انجامیده که حقوق خود را در قالبی کلیشه‌ای، سطحی و فاقد انسجام با تجربۀ عملی درک می‌کند. این امر ضرورت بازنگری اساسی در رویکردهای آموزشی، ساختارهای مدرسه و هماهنگی نهادهای جامعه‌پذیری را آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

جامعه‌پذیری

حقوق کودک

آگاهی حقوقی

مدارس ابتدایی

پدیدارشناسی تفسیری

---