تحلیل جامعه‌شناختی شکاف نسلی در آثار داستانی دهۀ نود بر مبنای نظریۀ انبوه تنهای رایزمن

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی- کاربردی

نویسندگان

سیدعلی سراج ¹

علی سالار ²

زینب ارجمندی راد ³

¹ دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه نیشابور

² استادیار جامعه شناسی، دانشگاه نیشابور

³ دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.

https://doi.org/10.22067/social.2026.87013.1484

چکیده

پدیدۀ شکاف نسلی در ایران معاصر، به‌ویژه در دهۀ نود، به یکی از چالش‌های بنیادین در حوزۀ فرهنگ، هویت و انسجام اجتماعی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی مؤلفه‌های شکاف نسلی در آثار داستانی فارسی دهۀ ۱۳۹۰ و با تکیه بر نظریۀ انبوه تنهای دیوید رایزمن انجام شده است. مسألۀ اصلی پژوهش، چگونگی بازنمایی گسست‌های ارزشی، هنجاری و هویتی میان نسل‌ها در چهار رمان برگزیده (قیدار، کمی دیرتر، سه گزارش کوتاه درباره نوید و نگار و پاییز فصل آخر سال است) است. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی و عرفی بوده که طی آن، متن آثار در سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شده است. مراحل کدگذاری شامل: کدگذاری باز (استخراج مفاهیم اولیه از متن)، کدگذاری محوری (سازماندهی کدها در مقوله‌های فرعی و اصلی) و کدگذاری انتخابی (پیوند مقوله‌ها با چارچوب نظری و ارائه تفسیر نهایی) بوده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که شکاف نسلی در این آثار نه یک پدیدۀ خطی، بلکه شبکه‌ای از تعارضات چندلایه است که در پنج محور اصلی سنت‌گریزی، فردگرایی و انزواطلبی، الگووارگی و تقلید، نفی ارزش‌ها و بحران هویت تجلی یافته است. بر اساس تیپ‌شناسی رایزمن، قیدار عمدتاً سنت‌راهبر و دارای شکاف ارزشی–هویتی، کمی دیرتر ترکیبی از سنت‌راهبر و درون‌راهبر با شکاف اعتقادی معنوی، و دو اثر دیگر (سه گزارش کوتاه... و پاییز فصل آخر سال است) دگرراهبر با شکاف روانی ارتباطی و اجتماعی جنسیتی هستند. نتیجه آنکه ادبیات داستانی دهۀ نود، هم بازتاب‌دهندۀ گسست نسلی ناشی‌از حاکمیت عقلانیت ابزاری و مدرنیته ناقص است و هم عرصه‌ای فعال برای بازتعریف هویت و ارزش‌ها در میان نسل‌های مختلف به شمار می‌رود.

کلیدواژه‌ها

شکاف نسلی

آثار داستانی دهۀ نود

نظریه انبوه تنها

بحران هویت

سنت و مدرنیته

---