مطالعۀ جامعه‌شناختی عوامل مؤثر بر امید اجتماعی شهروندان شهر ایلام با استفاده از رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

مهین حسینی تبار ¹

محسن نیازی ²

¹ دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، دانشگاه کاشان،کاشان، ایران

² استاد جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.94282.1658

چکیده

امید اجتماعی از جمله مؤلفه‌های کلیدی در پایداری انسجام اجتماعی و مشارکت مدنی به‌شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر امید اجتماعی در شهر ایلام و ارائۀ مدلی مفهومی برای تبیین آن انجام شد. روش تحقیق توصیفی‌ـ‌همبستگی بود و داده‌ها با استفاده از پرسشنامۀ محقق‌ساخته مبتنی بر پنج مؤلفۀ اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، زیست‌محیطی و خانوادگی از ۲۵۹ نفر از شهروندان ایلامی که به‌صورت در دسترس انتخاب شدند، گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از مدل‌یابی معادلات ساختاری و نرم‌افزار PLS انجام گرفت. نتایج نشان داد که مدل مفهومی پژوهش از برازش آماری مناسبی برخوردار است ((RMSEA=0.04، GFI=0.93) و همۀ متغیرهای مستقل تأثیر مثبت و معناداری بر امید اجتماعی دارند، هرچند شدت این تأثیرها متفاوت است. تحلیل مسیر نشان داد عوامل اجتماعی با بیشترین ضریب اثر (γ=0.28) مهم‌ترین تبیین‌کننده امید اجتماعی هستند و پس از آن به‌ترتیب عوامل اقتصادی (γ=0.22)، خانوادگی (γ=0.21)، زیست‌محیطی (γ=0.19)  و سیاسی (γ=0.15)  قرار دارند که همگی در سطح ۰.۰۰۱ معنادار بودند. یافته‌ها بیانگر آن است که امید اجتماعی در جامعۀ مورد مطالعه بیش از آنکه مبتنی بر اعتماد سیاسی یا نهادهای رسمی باشد، از شبکه‌های اجتماعی، روابط خانوادگی و تجربه‌های زیسته اقتصادی تغذیه می‌شود. این نتایج نشان می‌دهد که امید اجتماعی پدیده‌ای چندبعدی و برآمده از تعامل عوامل خرد، میانه و کلان است و تضعیف نهادهای رسمی می‌تواند به انتقال منابع امید به حوزه‌های غیرنهادی منجر شود؛ ازاین‌رو بازسازی امید اجتماعی مستلزم سیاست‌گذاری‌های چندلایه در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و نهادی و تقویت سرمایه اجتماعی، عدالت توزیعی و اعتماد عمومی است.
 
 

کلیدواژه‌ها

امید اجتماعی

ایلام

عوامل اقتصادی

عوامل سیاسی

عوامل زیست‌محیطی

عوامل خانوادگی

---

مراجع

1. ارغندی، ع؛ و خضری، م. (۱۳۹۵). بررسی میزان سازگاری الگوی تحول فرهنگی اینگلهارت در ایران (براساس شاخص‌های مادی/فرامادی). مجلۀ پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، ۷ (28)، 1–27.
2. امیدی، م. (۱۴۰۰). سیاست‌گذاری اجتماعی و مسئلۀ امید؛ مطالعۀ ارزیابی جامعه از آینده در پیمایش‌های ملی دهۀ ۱۳۹۰. پژوهشنامۀ مددکاری اجتماعی، 8 (27)، 29–64.
3. امیری‌اسفرجانی، ز؛ هاشمیان‌فر، س. ع؛ و قاسمی، و. (۱۳۹۸). کاوش در امید اجتماعی: نظریه‌ای داده‌بنیاد. فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، 10(1)، 27–51.
4. خانیکی، ه. (۱۳۹۸). امید اجتماعی (چیستی، وضعیت و سبب‌شناسی). چاپ دوم. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
5. رورتی، ر. (۱۴۰۰). فلسفه و امید اجتماعی. (آذرنگ. ع؛ و نادری. ن، مترجمان). چاپ ششم. تهران: نشر نی.
6. رفیعی، ح؛ ستاره‌فروزان، آ؛ و احمدی، س. (۱۴۰۱). مشکلات اجتماعی تهدیدکننده سلامت اجتماعی و دارای اولویت در ایران. فصلنامۀ پژوهش انحرافات و مسائل اجتماعی، ۲(3)، ۱71–۱95.
7. صادقی، ر؛ غفاری، غ؛ و رضایی، م. (۱۳۹۸). بررسی تأثیر سرمایۀ اجتماعی بر تمایل به مهاجرت از ایران. دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، 4(2)، 83–108.
8. طاهری‌دمنه، م. (۱۳۹۹). خوانشی آینده‌پژوهانه از پروبلماتیک امید اجتماعی در ایران. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 9(3، شمارۀ پیاپی۳۰)، 49–80.
9. عبدالهی، ع. (۱۳۹۹). بررسی عوامل جمعیتی و اقتصادی–اجتماعی مؤثر بر امید به آینده در شهر تهران. دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، 6(1)، ۳15–۳42.
10. فاضلی، م. (۱۳۹۸). امید اجتماعی، دولت فروتن و موفقیت‌های کوچک. در امید اجتماعی: چیستی، وضعیت و سبب‌شناسی (۵۶۲–۵۵۷). خانیکی، ه. و همکاران (ویراستاران). چاپ دوم. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
11. فرخ‌نژادکشکی، د؛ محمدی، ا؛ و حقیقتیان، م. (۱۳۹۷). بررسی عوامل جامعه‌شناختی مؤثر در امید به آیندۀ حاشیه‌نشینان تبریز. فصلنامۀ مطالعات جامعه‌شناختی شهری، 9(29)، 79–102.
12. کلانتری، ح؛ افشانی، س. ع؛ اسلامی، ح؛ و اسلامی، س. (۱۴۰۳). طراحی الگوی مطلوب نقش رسانۀ ملی در ایجاد امید اجتماعی. مجلۀ مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، ۷(3)، 179–206.
13. مختار، ج؛ حقیقتیان، م؛ و چیت‌ساز، م. (۱۴۰۲). دوگانۀ امید و یأس اجتماعی در دولت دوازدهم: بررسی عوامل، زمینه و پیامدها. فصلنامۀ تغییرات اجتماعی–فرهنگی، 20(76)، 29–53.
14. مرادی، ع؛ و صفاریان، م. (۱۳۹۸). بررسی عوامل اجتماعی مرتبط با بی‌تفاوتی: مورد مطالعه شهر کرمانشاه. دوفصلنامۀ جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، 8(1)، ۱5۹–۱8۹.
15. مکوندی، ف؛ و بهزادی، ع. (۱۴۰۰). بازآفرینی امید اجتماعی با بهره‌گیری از الگوی حکمرانی جامع. فصلنامۀ تعالی منابع انسانی، 2(2)، 18–40.
16. هابرماس، ی. (۱۳۸۳). نظریۀ کنش ارتباطی. (پولادی. ک، مترجم). تهران: مؤسسۀ انتشاراتی روزنامۀ ایران.
17. Andrew, J. (2007). Political culture and regime support in Asia. Paper for the on prospects for political reform at the conference the future of U.S.–China panel relations. U.S.–China Institute.
18. Blake, J., & Norton, C. L. (2019). Examining the relationship between hope and attachment: A meta-analysis. Psychology, 5, 556–505.
19. Brown, G. (2015). The revolt of aspirations: Contesting neoliberal social hope. An International Journal for Critical Geographies, 12(3), 419–430.

https://doi.org/10.14288/acme.v12i3.970

20. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education. New York: Greenwood, 241–258.
21. Goryanich, M. Y. (2017). Futurology: The philosophy of the future. Ivano-Frankivsk: Lilia-NW, 540 p.
22. Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2021). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) (3rd ed.). Sage Publications.
23. Inglehart, R. (1997). Modernization and postmodernization: Cultural, economic, and political change in 43 societies. Princeton University Press.
24. Knutsen, C. (2020). Investigating the Lee thesis: How bad is democracy for Asian economies? European Political Science Review, 2(3).451-473
25. Krejcie, R. V., & Morgan, D. W. (1970). Determining sample size for research Educational and Psychological Measurement, 30(3), 607–610.

https://doi.org/10.1177/001316447003000308

26. Marek, K. (2003). Agents, spectators, and social hope: Richard Rorty and American intellectuals. A Journal of Social and Political Theory, No. 101, 25–48. https://www.jstor.org/stable/41802222
27. Masiuk, O. (2019). Hope as a means of social identity. Granì, 22, 16–22. https://doi.org/10.15421/171917
28. McClement, S., & Chochinov, H. M. (2018). Hope in advanced cancer patients. European Journal of Cancer, 44, 1169–1174.
29. Morgan, M. (2016). The responsibility for social hope. Thesis Eleven, 136(1), 107–123. https://doi.org/10.1177/0725513616647574
30. Norris, F. H., Stevens, S. P., Pfefferbaum, B., Wyche, K. F., & Pfefferbaum, R. L. (2008). Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness. American Journal of Community Psychology, 41(1–2), 127–150. https://doi.org/10.1007/s10464-007-9156-6
31. Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.
32. Rorty, R. (1999). Social hope. Cambridge: Cambridge University Press.
33. Rorty, R. (2000). Philosophy and social hope. Penguin Books.
34. Schneiderhan, E. (2013). Rorty, Addams, and social hope. Humanities, 2(3),
    421–438.
35. Slaughter, R. A. (2008). Integral futures methodologies. Futures, 40(2), 36–47.
36. Zournazi, M. (2002). Hope: New philosophies for change.London Routledge.