واکاوی نقش تحریم‌ها بر سیاست‌گذاری مبارزه با مواد مخدر در ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

نادیا آقارضایی طرخورانی

مربی گروه علوم سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.95546.1686

چکیده

پژوهش حاضر باهدف واکاوی نقش تحریم‌های بین‌المللی بر سیاست‌گذاری مبارزه با مواد مخدر در ایران انجام شد. مطالعۀ حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون، از طریق مصاحبه‌های نیمه‌‌ساختاریافته با ۱۷ نفر از مدیران، سیاست‌گذاران و کارشناسان ارشد حوزۀ مبارزه با مواد مخدر، کاهش آسیب و درمان اعتیاد به بررسی عمیق این پدیده پرداخت. تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی پنج مضمون اصلی شد: محدودیت‌های مالی و تخصیص منابع، چالش‌های دسترسی به فناوری، دارو و تجهیزات پیشرفته، انزوای بین‌المللی و مختل شدن همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، تغییرات راهبردی و اولویت‌بندی‌های سیاستی و تأثیرات اجتماعی-سلامتی و تشدید آسیب‌پذیری گروه‌های در معرض خطر. درنهایت، مضمون مرکزی تحقیق تحت عنوان «تحریم‌ها به‌مثابه تهدید وجودی برای گذار از سیاست‌گذاری فعال به مدیریت انفعالی و بحران‌محور در مبارزه با مواد مخدر» استخراج شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحریم‌ها با ایجاد اختلال در تأمین منابع مالی، محدود کردن دسترسی به فناوری‌های روزآمد و ایجاد انزوای دیپلماتیک، توانایی نظام حکمرانی ایران را برای مدیریت مؤثر و پیشگیرانۀ پدیدۀ مواد مخدر به‌شدت تضعیف کرده است. درنتیجه این فشارها، سیستم سیاست‌گذاری کشور از حالت برنامه‌ریزی بلندمدت و فعال، به سمت مدیریت واکنشی، کوتاه‌مدت و بحران‌محور سوق یافته است. برای خروج از این چرخۀ معیوب و بازیابی توان راهبردی، پژوهش حاضر «مدل تاب‌آوری راهبردی» را در سه محور اصلی پیشنهاد می‌دهد: «تاب‌آوری داخلی و خوداتکایی هوشمند» از طریق تقویت پایه‌های تولید داخلی، «دیپلماسی فعال و حکمرانی هوشمند فراملی» برای ایجاد کانال‌های همکاری معاف از تحریم و «بازطراحی راهبردی و تخصیص منابع مبتنی بر شواهد» جهت تضمین تأمین مالی هوشمند حوزه‌های کلیدی. این مدل چارچوبی برای تبدیل تهدید به فرصت و تقویت توان مقاومت در برابر فشارهای خارجی ارائه می‌کند.
 

کلیدواژه‌ها

سیاست‌گذاری

تحریم

مبارزه با مواد مخدر

ایران

---

مراجع

1. اسلامی، ر؛ و عبدالهی، ا. (1400). بررسی چرخۀ سیاست‌گذاری مبارزه با مواد مخدر در ایران با تمرکز بر سیاست‌های کلی مبارزه با مواد مخدر. فصلنامۀ سیاست‌های راهبردی و کلان، 9(35)،532-556.
2. باحشمت جویباری، ش؛ کرمانی، م؛ قاسمیان، س؛ حیدری، م؛ و محمدی، ف. (۱۴۰۱). ارزیابی عملکرد احکام برنامۀ ششم توسعه در حوزۀ مبارزه با مواد مخدر و اعتیاد. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. گزارش شمارۀ ۱۸۶۷۲.
3. جهانی‌دولت‌آباد، ا؛ عشایری، ط؛ و حیدری،ح. (1404). رابطۀ شاخص‌های کلان اقتصادی و جرائم مواد مخدر: تحلیل ثانویۀ آمارهای استان‌های ایران در دهۀ ۱۳۹۰. فصلنامۀ مسائل اجتماعی ایران، ۱۶ (۲)،87-118.
4. سبحانیان، ع؛ ضیایی، س؛ و حسینی‌غنچه، ج. (1403). تأثیر تحریم‌های اقتصادی بر دسترسی به داروهای موردنیاز در کشور (مطالعه موردی: داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی بدن). فصلنامۀ آماد و فناوری دفاعی، 8(2)، 28-52.
5. ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران. (۱۴۰۲). گزارش عملکرد سالانه ستاد مبارزه با مواد مخدر. دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران.
6. گراوند، ه؛ و دلاور، ع. (1401). فراتحلیل عوامل مؤثر بر قاچاق مواد مخدر و راهکارهای مقابله با آن طی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۶ در تهران. فصلنامۀ علمی اعتیاد پژوهی، ۱۶ (۶۴)، 7-32.
7. ملک‌‌محمدی، ح؛ و دهقانی،ا. (1402). آسیب‌شناسی اجرای سیاست‌های مبارزه با مواد مخدر در جمهوری اسلامی ایران. فصلنامۀ سیاست‌گذاری عمومی، 9(2)،41-53.
8. منتظران، ج؛ و موسی‌زاده، ر. (1400). نقض حقوق بشر در محدودیت‌های دارویی ناشی از تحریم‌های واشنگتن علیه ایران؛ نحوۀ بازنمایی آن در رسانه‌های آمریکا. پژوهش‌نامۀ رسانۀ بین‌الملل، 6(1 )، 1-27.

 

9. مهدویان‌فر، م؛ مسعودنیا، ح؛ و یزدانی‌زازرانی، م. (1397). بررسی علل ناکارآمدی سیاست‌گذاری ایران در پیشگیری اولیه از سوء‌مصرف مواد مخدر. فصلنامۀ سیاست‌گذاری عمومی، 4(4)، 113-131.

 

10. Bjerre Christensen, J. (2017). Human rights and wrongs in Iran's drug diplomacy with Europe. The Middle East Journal, 71(3), 403-432.‏
11. Braun, V., & Clarke, V. (2023). Toward good practice in thematic analysis: Avoiding common problems and be (com) ing a knowing researcher. International Journal of Transgender Health, 24(1), 1-6.‏
12. Dayrobi, M., Usqo, H. U., & Lubis, F. (2024). The Relationship between Structuration Theory and Agency According to Giddens and Walters. PKM-P, 8(2), 348-353.‏
13. Deilamizade, A., & Esmizade, S. (2015). Economic sanctions against Iran, and drug use in Tehran, Iran: a 2013 pilot study. Substance use & misuse, 50(7), 859-868.‏
14. United Nations Economic and Social Council. (2025). Review of the United Nations International Drug Control Programme: Strengthening the United Nations machinery for international drug control within the scope of the existing international drug control treaties and in accordance with the basic principles of the Charter of the United Nations (Agenda Item 6).
15. Farzanegan, M. R., & Batmanghelidj, E. (2024). Understanding economic sanctions on Iran: A survey. The Economists’ Voice, 20(2), 197-226.‏
16. Mohammadi, E., Kraemer, A., Majdzadeh, R., Mohamadzade, M., Mohammadshahi, M., Kiani, M. M., & Takian, A. (2024). Impacts of economic sanctions on population health and health system: a study at national and sub-national levels from 2000 to 2020 in Iran. Globalization and Health, 20(1), 81.‏
17. Mora, Á. G. T. (2025). Dependency Theory today. In Handbook of Social Justice in the Global South (pp. 415-430). Edward Elgar Publishing.‏
18. Nurdiansyah, M. R. D., & Siregar, W. Z. B. (2025). United Nations Office on Drugs and Crime's Efforts to Prevent the Distribution of Synthetic Drugs in Southeast Asia: through the Regional Frameworks Programme 2022-2026. SIYAR Journal, 5(2), 218-244.‏
19. ‏ Nyman, J. (2023). Securitization. In J. D. Marshall & L. C. Smith (Eds.), Security studies (6th ed., pp. 115–130). Routledge.
20. Randall Henning, C., & Pratt, T. (2023). Hierarchy and differentiation in international regime complexes: A theoretical framework for comparative research. Review of International Political Economy, 30(6), 2178-2205.‏
21. United Nations Office on Drugs. (2024). World Drug Report 2024 (Set of 3 Booklets). Stylus Publishing, LLC.
22. UNODC (2023). World Drug Report 2023 (United Nations publication).
23. Virk, G. S. (2024). Global Drug Abuse: An Examination of Diverse International Approaches to Combat the Drug Menace. Journal of East-West Thought (JET) ISSN (O): 2168-2259 UGC CARE I, 14(1), 263-271.‏
24. Wahl, A. (2024). International Narcotics Enforcement. International Enforcement Law Reporter, 40(2), 288–289.