آموزش پناهندگان و مهاجران در ایران: یک مطالعۀ مروری (۱۳۹۰-۱۴۰۲) و شناسایی خلاءهای پژوهشی

نوع مقاله : مروری

نویسندگان

سمیه ورشوی ¹

ندا رضوی زاده ²

¹ پژوهشگر جامعه‌شناسی، جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، مشهد، ایران

² استادیار جامعه‌شناسی، جهاددانشگاهی خراسان رضوی، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.94186.1656

چکیده

ایران در پنج دهۀ اخیر میزبان چندین موج مهاجرتی کم‌نظیر بوده است. در این مدت خدمات آموزشی به مهاجران همواره یکی از چالش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در مواجهه با این موج‌های بزرگ انسانی بوده است. شناخت روش‌مند و نظام‌مند مسائل و پیامد‌های آموزش و تحصیل مهاجران می‌تواند برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان حوزۀ آموزش و مهاجرت در کشور بازخورد‌های شواهدمحور فراهم کند. تحقیق حاضر با هدف مرور و جمع‌بندی مقالات علمی و پژوهشی فارسی در حوزۀ آموزش مهاجران در ایران، و شناسایی شکاف‌های تحقیقاتی در این زمینه انجام شد. پژوهش با استفاده از روش مروری و براساس چارچوب PRISMA انجام شد. جامعۀ پژوهش شامل تمامی مقالات منتشرشده طی سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ در نشریات دارای درجۀ علمی‌ـ‌پژوهشی مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بود که در پایگاه‌های اطلاعاتی فارسی‌زبان پرتال جامع علوم انسانی، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، نورمگز و مگیران نمایه شده بودند. پس از اجرای جست‌وجوی نظام‌مند و اعمال معیارهای ورود و خروج، ۲۰ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب شد. در این مطالعات، ویژگی‌های کتاب‌شناختی مقالات و نشریات، روند زمانی انتشار، پراکنش جغرافیایی، موضوعات مورد مطالعه، رویکردهای نظری و روش‌شناختی، و ابزارهای گردآوری و تحلیل داده‌ها بررسی و جمع‌بندی شد. یافته‌ها نشان داد که نابرابری آموزشی، چالش‌های هویتی و مسائل مربوط به ادغام دانش‌آموزان مهاجر از پرتکرارترین موضوعات مورد بررسی بوده‌اند. در مقابل، ادبیات پژوهشی موجود با خلأهایی همچون تنوع محدود روش‌شناختی و داده‌ای، کمبود مطالعات تطبیقی و رویکردهای حساس به تنوع، محدودیت در تنوع رشته‌ای و جغرافیایی، فقدان مطالعات ارزیابی و پیامدسنجی، کمبود پژوهش درباره مدارس خودگردان و بین‌المللی، و فقدان مطالعات تاریخی، نسلی و بین‌کشوری مواجه است. همچنین، نقش کمک‌ها و همکاری‌های بین‌المللی در آموزش مهاجران کمتر مورد توجه قرار گرفته است. براین‌اساس، توسعه تنوع روش‌شناختی، جغرافیایی و رشته‌ای و گسترش مطالعات تطبیقی، ارزیابی و پیامدسنجی می‌تواند به تعمیق دانش موجود دربارۀ آموزش مهاجران در ایران کمک کند.

کلیدواژه‌ها

آموزش مهاجران

پناهندگان

اتباع

دانش‌آموزان افغانستانی

مهاجران افغانستانی.

---