پژوهشی تطبیقی از ارتباط تنظیم حکومتی دین و دینداری در جوامع اسلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

محمّد رضا طالبان

دانشیار جامعه‌شناسی، پژوهشکدۀ امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/social.2025.85730.1461

چکیده

تنظیم حکومتی دین را می‌توان به آن بخش از قوانین، مقررات، سیاست‌ها و اقدامات اداری-اجرایی حکومت‌ها اطلاق نمود که فعالیت‌های افراد،گروه‌ها و سازمان‌های مذهبی را محدود، هدایت، اداره و کنترل می‌نماید. این نوع تنظیم مربوط به سیاست‌ها یا اقدامات کارگزاران حکومتی در مدیریت و ادارۀ زندگی مذهبی شهروندان به‌عنوان بخشی از خدمات ارائه‌شده در جهت حکمرانی خوب و تضمین پیروی از قوانین و مقرراتی است که به‌منظور دستیابی به فعالیت‌های مطلوب در یک جامعه براساس ارزش‌های مورد قبول حکومت انجام می‌شوند. چگونگی ارتباط بین تنظیم حکومتی دین با دینداری یکی از محورهای مهم منازعه میان دو پارادایم حاکم بر جامعه‌شناسی دین یعنی سکولاریزاسیون و اقتصاد/بازار دین در چند دهة اخیر بوده است. استدلال‌های جامعه‌شناسان ذیل پارادایم سکولاریزاسیون منجر به استنتاج این فرضیه شد که تنظیم حکومتی دین همبستگی مثبت با دینداری دارد. در مقابل، پارادایم جدید اقتصاد/بازار دین استدلال‌هایی برای اثبات این فرضیه اقامه کرد که تنظیم حکومتی دین همبستگی منفی با دینداری دارد. در مقالة پژوهشی حاضر، مکانیسم‌های ارتباطی میان دو متغیر تنظیم حکومتی دین و دینداری از دیدگاه دو پارادایم سکولاریزاسیون و اقتصاد/بازار دین تشریح گردید و سپس، فرضیات متعارض آنها با داده‌های ثانویة مربوط به کشورهای اسلامی از طریق تحلیلِ بین‌کشوری با واحد تحلیل کشور در یک دورۀ زمانی 15 ساله مورد وارسی تجربی قرار گرفت. یافته‌های این تحقیق عمدتاً حکایت از تأیید تجربی فرضیة منبعث از رویکرد نظری سکولاریزاسیون مبنی بر ارتباط مثبت تنظیم حکومتی دین با دینداری مردم داشت؛ ضمن آن که نتوانست حمایت تجربی جدی برای فرضیة رویکرد نظری اقتصاد/بازار دین مبنی بر ارتباط منفی تنظیم حکومتی دین با دینداری مردم به‌دست آورد.
 

کلیدواژه‌ها

تنظیم حکومتی دین

دینداری

پارادایم سکولاریزاسیون

پارادایم اقتصاد/بازار دین

کشورهای اسلامی

---

مراجع

1.  

   1. برگر، پ. (1397). سایبان مقدس. (مرشدی. ا.ف، مترجم). تهران: نشر ثالث.
   2. واخ، ی. (1380). جامعه‌شناسی دین. (آزادگان. ج، مترجم). تهران: انتشارات سمت.
   3. Berger, P. (1969). The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. New York: Anchor Books.
   4. Deininger, K., & Lyn, S. (1996). A New Data Set Measuring Income Inequality. The World Bank Economic Review, 10 (3) 565-591.
   5. Davie, G. (2006). “Sociology of Religion” in The Blackwell Companion to the Study of Religion, Edited by Robert Segal, 171-192, Blackwell Publishing Ltd.
   6. De Graaf, N. D. (2013) “Secularization: Theoretical Controversies Generating Empirical Research.” In The Handbook of Rational Choice Social Research. Wittek, R. L., Snijders, T. A. B.,  & Nee, V. (eds), 322–354. Stanford: Stanford University Press.
   7. Fox, J. (2008). A World Survey of Religion and the State, New York: Cambridge University press.
   8. Fox, J., & Ephraim, T. (2008). Contemporary Evidence Regarding the Impact of State Regulation of Religion on Religious Participation and Belief, Sociology of Religion, 69 (3) 245–271.
   9. Fox, J., Roger, F., & Dane, M. (2018). New Data and Measures on Societal Discrimination and Religious Minorities, Interdisciplinary Journal of Research on Religion, 14 (14), 1-37.
   10. Gill, A. (2008). The Political Origins of Religious Liberty. Cambridge University Press.
   11. Grim, B. , & Johnson, T.M. (2013). The world’s religions in figures. John Wiley & Sons, Ltd.
   12. Kim, Y.,Yong, , & Hokyu, H. (2002). Structural Expansion and the Cost of Global Isomorphism, International Sociology,17 (4) 481-503.
   13. Norris, P., & Inglehart, R. (2004). Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide. Cambridge and New York: Cambridge University Press.
   14. Norris, P., & Inglehart, R. (2011). Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide. 2nd Edition, Cambridge University Press.
   15. North, (2014). Regulation of Religious Markets, Pp. 489-511 in: The Oxford Handbook of Christianity and Economics. Edited by Paul Oslington, Oxford University Press.
   16. Peters, G. (1998). Comparative Politics. Macmillan Press Ltd.
   17. Smith, T. (2009). Religious Change around the World. GSS Cross-National Report, 30.
   18. Stark, R., & Finke. R. (2000). Acts of Faith: Explaining the Human Side of Religion. University of California Press.
   19. Stark, R., & Katie, C. (2019). The Morality of Nations. Rutgers University Press.
   20. Taylor, ch., & Jodice. D. (1983). World Handbook of Political and Social Indicators. Vol. 1 & 2, 3rd Edition, New Haven,CT: Yale University Press.