تأملی بر نشانه‌های کالایی‌شدن امر مقدس با تأکید بر زیارت

نوع مقاله : پژوهشی- مروری

نویسندگان

زهرا بستان ¹

علی یوسفی ²

سپیده پارساپژوه ³

¹ دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² استاد جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

³ پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات علوم اجتماعی دین، پاریس، فرانسه

https://doi.org/10.22067/social.2023.81140.1314

چکیده

کالایی‌شدن فرایندی است که در طی آن اشیاء، رویدادها، مکان‌ها و روایت‌های واقعی، به کالاها یا خدماتی دارای ارزش مبادله تبدیل می‌شوند. کالایی‌شدن امر مقدس به‌ویژه در قلمرو گستردۀ زیارت، اصالت و تقدس زیارت را در معرض چالش قرار داده است. با وجود روند فزایندۀ زیارتگاه‌ها و گسترش عمل مناسکی زیارت و شتاب کالائی شدن آن در ایران، مطالعۀ این فرایند، تا حدی زیادی مغفول مانده است. هدف نوشتار حاضر، واکاوی نظام‌مند تعاریف، مؤلفه‌ها و نشانه‌های کالایی‌شدن امر مقدس، در تحقیقات علمی پیشین حوزۀ زیارت است. یافته‌های به‌دست آمده نشان می‌دهد: نخست اینکه مطالعات کالائی شدن زیارت دارای گستردگی جغرافیایی، تنوع روش‌شناختی و جلوه‌های چندگانه پژوهشی است. دیگر آنکه نشانه‌های کالایی‌شدن در شش بُعد اصلی و به‌هم‌پیوسته قابل دسته‌بندی بوده که عبارتند از: «پولی‌شدن، نمایشی‌ شدن، عمومی‌شدن، بوروکراتیزه‌شدن، دیجیتالی‌شدن و سیاسی ‌شدن»؛ سوم، کالایی‌شدن امر مقدس، پدیده‌ای چندوجهی است که هم دارای ابعاد اقتصادی آشکار و هم لایه‌های غیراقتصادی پیچیده است و این دگردیسی عمدتاً در قالب تحول فضاهای مذهبی، اشیاء، نمادها و مناسک بازنمایی می‌شود؛ و آخر اینکه، عمده تحقیقات موجود کمتر به فرآیند کالایی ‌شدن «تجربۀ زیارت» در میان خود زائران و نیز چگونگی تعامل و هم‌نوایی این فرآیند خُرد با تغییرات کلان سیاسی- اقتصادی و میانه نهادی پرداخته‌اند. این مقاله با ارائۀ طبقه‌بندی شش‌بُعدی و شناسایی نقاط کور پژوهشی، چارچوب اولیه‌ای را برای مطالعۀ عمیق‌تر و بومی‌تر مسئلۀ کالایی‌شدن زیارت در ایران، پیشنهاد نموده است.
 
 

کلیدواژه‌ها

کالایی‌شدن

امر مقدس

مناسک دینی

زیارت

مرور نظام‌مند

---

مراجع

1. آویارد، ه. (1390). چگونه یک تحقیق مروری انجام دهیم؟ (صرامی‌فروشانی. پ؛ و علی‌پور گراوند. ف، مترجمان). تهران: جامعه‌شناسان.
2. اسلیتر، د؛ و تونکیس، ف. (1386). جامعه بازار (بازار و نظریۀ اجتماعی مدرن). (قاضیان. ح، مترجم). تهران: نشر نی.
3. اوژه، م.(1387). نامکان‌ها. (فرهومند.م، مترجم). تهران: انتشارات مطالعات فرهنگی.
4. پاترسون، م. (1398). مصرف و زندگی روزمره. (محمدی.ج؛ و ایمانی‌مرنی.ن، مترجمان). تهران: نی.
5. پارساپژوه، س. (1400). «یک جهان وطن‌گرایی دینی. شهر قم در آیینۀ تبادلات فراملی». در: صد سالگی حوزۀ قم. (دعایی. ک، مترجم). مجموعه مقالات به مناسبت صدساله شدن حوزۀ علمیه. قم: نشرمورخ. صص675-709.
6. حسام‌مظاهری، م. (1399). کالایی شدن زیارت: از تبرک پرتابل تا زیارت آنلاین. دیده‌بان اندیشه، 15، 154-157.
7. جیمسون، ف. (1379). پست‌مدرنیسم منطق سرمایه‌داری متأخر. (گیوه‌چیان. ف؛رجایی. ف؛ و  محمدی. م، مترجمان). تهران: انتشارات هرمس.
8. رحمانی‌فیروزجاه، ع؛ و سهرابی، س. (1400). جامعه‌شناسی دین با بوردیو علیه بوردیو. تهران: آگرین کتاب.
9. سعیدی، ع. ا. (1395). مشهد با بحران هویتی روبه‌رو است. ماهنامۀ مهرنامه، 9/9/1395.
10. شریعتی‌مزینانی، س؛ و ذاکری، آ. (1395). موقعیت دین در جامعۀ ایران: قدسی تقدس‌زدایی‌شده، گزارش وضعیت اجتماعی کشور. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزرات علوم.
11. شیخ‌رضایی، ر. (1396). مطالعۀ جامعه‌شناختی اماکن مقدس: تبیین جامعه‌شناختی گسترش و تحولات اماکن مقدس در جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی آستان مقدس حضرت عبدالعظیم (ع). پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تهران.
12. شیخ‌رضایی، ر. (1400). از توسعه تا حس لامکانی: نقد طرح‌های توسعه و نوسازی امام‌زاده­ها. در مباحثی در جامعه‌شناسی تشیع، به کوشش گروه جامعه‌شناسی تشیع. اصفهان: آرما.
13. لوکاچ، گ. (1387). تاریخ آگاهی طبقاتی. (پاینده. م.ج، مترجم). تهران: انتشارات بوتیمار.
14. هولدن، ا. (1394). مطالعات گردشگری و علوم اجتماعی. (عظیمی‌هاشمی. م؛ و رضوانی‌پرکند. ر، مترجمان) مشهد: جهاددانشگاهی.
15. Arjana, S. R., & Rose Aslan, R. (2019). "Red, White, and Blue: American Muslims on Hajj and the Politics of Pilgrimage". in Babak Rahimi, and Peyman Eshaghi (eds), Muslim Pilgrimage in the Modern World. (Chapel Hill, NC, 2019; online edn, North Carolina Scholarship Online, 21 May 2020).
16. Belk, R. W., Wallendorf, M., & Sherry Jr, J. F. (1989). The sacred and the profane in consumer behavior: Theodicy on the odyssey. Journal of consumer research, 16(1), 1-38.
17. Berriane, J. (2015). Pilgrimage, spiritual tourism and the shaping of transnational ‘imagined communities’: The case of the Tidjani Ziyara to Fez. International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage, 3(2), 1-10. ‏ ‏
18. Bremer, T. S. (2006). Sacred spaces and tourist places. In Tourism, religion and spiritual journeys(pp. 25-35). Routledge.‏
19. Chen, N. (2017). Secularization, sacralization and the reproduction of sacred space: exploring the industrial use of ancestral temples in rural Wenzhou, China, Social & Cultural Geography, 18(4), 530-552.
20. Cohen, E. (1988). Authenticity and commoditization in tourism. Annals of tourism research, 15(3), 371-386.‏
21. Diara, B., Onukwufor, M., & Uroko, F. C. (2020). The structural advancement of religious communities and the commercialisation of the Christian religion in Nigeria. Theologia Viatorum, 44(1), 1-6. ‏
22. Greenwood, D. J. (2012). 8. Culture by the pound: An anthropological perspective on tourism as cultural commoditization. In Hosts and guests(pp. 169-186). University of Pennsylvania Press. ‏
23. Hariyanto, D. (2018). Komodifikasi Ibadah Umrah Di Jawa Timur Dalam Perspektif Baudrillard(Doctoral dissertation, Universitas Airlangga).‏
24. Haq, F., & Wong, H. Y. (2011). Exploring marketing strategies for Islamic spiritual tourism. Handbook of Islamic marketing, 319. ‏
25. Hung, K., Yang, X., Wassler, P., Wang, D., Lin, P., & Liu, Z. (2017). Contesting the commercialization and sanctity of religious tourism in the Shaolin Monastery, China. International Journal of Tourism Research, 19(2), 145-159.‏
26. Kim, B., Kim, S., & King, B. (2020). Religious tourism studies: evolution, progress, and future prospects. Tourism Recreation Research, 45(2), 185-203. ‏
27. Koskansky, H. (2002). Tourism, Charity, and Profit: The Movement of Money in Moroccan Jewish Pilgrimage. Cultural Anthropology 17(3), 359-400.
28. Levi, D., & Kocher, S. (2013). Perception of sacredness at heritage religious sites. Environment and Behavior, 45(7), 912-930.
29. Maftukhatusolikhah, M., & Rusydi, M. (2018). The commodification of religion in the maqāṣid al-shariah perspective. Mazahib, 35-60.‏
30. Mazumdar, S., & Mazumdar, S. (1993). Sacred space and place attachment. Journal of Environmental Psychology, 13, 231-242.
31. McKercher, B., & du Cros, H. (2002). Cultural tourism: The partnership between tourism and cultural heritage management. New York, NY: Haworth Hospitality Press.
32. Masenya, M., & Masenya, M. (2018). Church breakaways as a prototype of commercialisation and commodification of religion in the Pentecostal Church Movement in South Africa: considering curricula offerings for pastors. Stellenbosch Theological Journal, 4(2), 633-654. ‏
33. Moufahim, M. (2013). Religious gift giving: An ethnographic account of a Muslim pilgrimage. Marketing theory, 13(4), 421-441. ‏
34. Muzakki, A. (2007). Islam as a symbolic commodity: Transmitting and consuming Islam through public sermons in Indonesia. In Religious Commodifications in Asia(pp. 219-233). Routledge. ‏
35. Napitupulu, F., Ronda, M., & Dua, M. (2019). Commodification of Pilgrimage to the Holy Land of Jerusalem Critical Study of Spiritual Tourism and the Advertising Power Based on Adorno's Critical Theory. Journal of Education, Society and Behavioural Science, 29(2), 1-10.‏
36. Nolan, M. L., & Nolan, S. (1992). Religious sites as tourism attractions in Europe. Annals of tourism research, 19(1), 68-78. ‏
37. O'Connor, P. (2014). Hong Kong Muslims on Hajj: Rhythms of the pilgrimage 2.0 and experiences of spirituality among twenty-first century global cities. Journal of Muslim Minority Affairs, 34(3), 315-329. ‏
38. Olsen, D. H. (2003). Heritage, tourism, and the commodification of religion. Tourism recreation research, 28(3), 99-104. ‏
39. O'Guinn, T. C., & Belk, R. W. (1989). Heaven on earth: consumption at Heritage Village, USA. Journal of Consumer Research, 16(2), 227-238. ‏
40. Olsen, D. H., & Wilkinson, G. (2017). The Proliferation, Commercialization, and Secularization of the Seven Gods of Good Fortune Pilgrimages in Modern Japan.‏ 9th Annual International Religious Tourism and Pilgrimage Conference.
41. Philp, J., & Mercer, D. (1999). Commodification of Buddhism in contemporary Burma. Annals of Tourism Research, 26(1), 21-54.
42. Pinto, P. G. (2007). Pilgrimage, commodities, and religious objectification: the making of transnational Shiism between Iran and Syria. Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, 27(1), 109-125. ‏
43. Qurashi, J. (2017). Commodification of Islamic religious tourism: From spiritual to touristic experience. International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage, 5(1), 89-104.‏
44. Sinha, V. (2007). ‘Merchandizing’Hinduism: commodities, markets and possibilities for enchantment. In Religious Commodifications in Asia(pp. 183-199). Routledge.‏
45. Shackley, M. (2002). Space, sanctity and service; the English Cathedral as heterotopia. International journal of tourism research, 4(5), 345-352.
46. Shackley, M. (2005). Service delivery at sacred sites; potential contribution of management science. European journal of science and theology, 1(4), 33-40
47. Shepherd, R. (2002). Commodification, culture and tourism. Tourist studies, 2(2), 183-201. ‏
48. Smith, V. L. (1992). Pilgrimage and tourism: the quest in guest; special issue. Annals of tourism research.‏
49. Starrett, G. (1995). The political economy of religious commodities in Cairo. American Anthropologist, 97(1), 51-68. ‏
50. Swanson, K. K., & Timothy, D. J. (2012). Souvenirs: Icons of meaning, commercialization and commoditization. Tourism management, 33(3), 489-499. ‏
51. Sulistyorini, D., Sudardi, B., Warto, W., & Wijaya, M. (2019, February). Culture Tourism to Pesarean Kawi Mountain as A Culture of Cultural Products. In Third International Conference of Arts, Language and Culture (ICALC 2018)(pp. 175-180). Atlantis Press.‏
52. Maret, S. (2019). Commodifying Pilgrimage: Emerge of Ziarah Ritual Commodification in Mount Kawi.‏
53. Ron, A. S., & Timothy, D. J. (2018). Commoditizing Holy Places and Commercializing Sacred Experiences. In Contemporary Christian Travel(pp. 43-63). Channel View Publications. ‏
54. Thimm, V. (2017). Commercialising Islam in Malaysia:'Ziarah'at the Intersection of Muslim Pilgrimage and the Market-driven Tourism Industry. Institut Kajian Etnik, Universiti Kebangsaan Malaysia. ‏‏
55. Trihastutie, N. (2019). American Televangelical Frames: Religiosity, Spirituality, and Commodification. Lire Journal (Journal of Linguistics and Literature), 3(2), 91-106. ‏‏
56. Turner, V. (1978). Iconophily and Iconoclasm in Marian pilgrimage. Image and pilgrimage in christian culture, 140-171.‏
57. Waitt, G. (2000). Consuming heritage: Perceived historical authenticity. Annals of tourism research, 27(4), 835-862. ‏